فرش دستباف كرمان از نگاهي ديگر

نويسنده: محسن صفايي

بافت فرش در كرمان به قبل از دوران صفويه مي رسد. شغل اصلي مردم كرمان قاليبافي بوده است و طرح و نقش بافت فرش هاي دستباف اين استان از تازگي و زيبايي و تنوع خاصي برخوردار است. يكي از دلايل شهرت اين فرش رنگرزي آن بوده است. رنگ هاي به كاررفته بسيار متنوع هستند. اكثر اين رنگ ها تا گذشته نزديك در كارگاه هاي رنگرزي براي مصارف شالبافي و قاليبافي به كار مي رفته اند و از سري رنگ هاي طبيعي هستند. تا اواسط دوره قاجار، كرمان يكي از مهم ترين و بزرگ ترين مراكز توليد انواع منسوجات به خصوص پارچه هاي ابريشمي بوده است كه از مهم ترين آنها شال هاي پشمي و پارچه هاي ساده كرباس و پته هاي زيبا را مي توان نام برد.
شروع انقلاب صنعتي و ورود انواع پارچه هاي نساجي و ماشيني، كه منجر به كاهش توليد انواع منسوجات دستي شد، عامل اصلي گرايش به هنر قاليبافي كرمان است. در واقع دوران بعد از انقلاب صنعتي اروپا، يكي از پررونق ترين ادوار قاليبافي كرمان است. بعدها به علت وقوع جنگ جهاني اول، بحران هاي اقتصادي سال ۱۹۲۹ ميلادي و كسادي ناگهاني در بازارهاي خارجي موجب توقف سفارشات خارجي شد و اين امر رفته رفته كار قاليبافي كرمان را كند كرد. با وجود رفع بحران در كشورهاي اروپايي و آمريكا، شركت هاي خارجي ديگر به اهداف گذشته شان تمايلي نشان ندادند. گرچه فرشبافي در كرمان ديگر آن رونق گذشته را نيافت، ليكن مردم قانع كرمان به حفظ دستاوردهاي گذشته همت گماشتند و ويژگي هاي خاص اين حرفه را حفظ كردند. با تمامي اين افت و خيزها امروزه نام كرمان با قالي آن مترادف است. فرش هايي كه در اين منطقه بافته شده زينت بخش موزه هاي معتبر جهان است و هنوز زيبايي و دوام اجناس با نام قالي كرمان در ذهن اشخاص تداعي مي شود. همان گونه كه قبلاذكر شد، رنگ هاي مورد استفاده در قالي هاي كرماني يكي از دلايل شهرت اين قالي هاست كه علاوه بر استفاده از رنگ هاي باثبات و گياهي، داراي تركيب بندي رنگي بسيار قوي نيز هستند. در قالي هاي مرغوب كرمان به طور معمول حداقل ۱۵ رنگ و در قالي هاي نفيس تا ۳۰ رنگ نيز مورد استفاده قرار مي گيرد. از لحاظ رنگ آميزي، فرش كرمان يكي از متنوع ترين و شادترين فرش هاي ايران محسوب مي شود. لاكي سير و روشن، بژ، عنابي، مسي، آبي سير و روشن، سرمه اي، صورتي و سبز سير و روشن از مهم ترين رنگ هاي مورد استفاده در قالي هاي كرمان هستند. در حال حاضر، در كرمان از دارهاي عمودي (ايستاده) استفاده مي شود كه البته اين دارهاي عمودي از نوع چرخان است و تنها در مناطق عشايري اين استان است كه دارهاي افقي (خوابيده) به كار مي روند. رجشمار فرش ها نيز متغير و از ۳۵ تا ۸۰ رج است.

به طور كلي آنچه موجب شهرت طرح ها و نقوش كرمان شده است، استفاده از موتيف هاي بسيار ريز است كه به صورت گسترده در زمينه قالي پخش شده اند و يك طرح پركار را به وجود آورده اند. نكته قابل ذكر ديگر اين است كه طراحان كرماني از نقوش گل و برگ و درخت استفاده كرده و مي كنند و بسياري از صاحب نظران معتقدند شرايط اقليمي و محيط كويري كرمان سبب شده تا طراح كرماني با به تصوير كشيدن گل ها و گياه ها، كمبود آنان را در ذهن خود جبران كند. در مورد طرح هاي رايج امروزي در كرمان نويسندگان كتاب هاي «مقدمه اي بر شناخت قالي ايران» و «فرشنامه ايران» معتقدند اين طرح ها عبارتند از: طرح هاي خوشه انگوري، سبزيكار چمني، گلداني و درختي، ستوني ۳۳ پل، برگ چغندري، قاب قرآني، بته جقه اي، لچك ترنج كف ساده و همچنين نقشه هاي گل فرنگ و گوبلن يا نقشه هاي شكارگاه و افشان، بازوبندي، خشتي و…

نكته جالب اينكه به دليل ويژگي هاي منحصر به فرد فرش كرمان در سال هاي ۱۳۳۹ و ۱۳۴۰ از خارج از كشور افرادي مي آمدند و از روند توليد فرش فيلم مي گرفتند تا خودشان توليد كنند اما آنها همه چيز را فهميدند الانقشه خواني را كه مياندار انجام مي داده و آنها نقشه خواني با لهجه محلي را نمي فهميدند. بر اساس اين نقشه ها طرح ها را زدند و با ساخت دستگاه فرش ماشيني توليد كردند. در همين حال، ناصر عباس پور رييس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت استان كرمان در مورد جايگاه فرش كرمان با اشاره به اينكه هم اكنون ۳۰۰ نفر در زمينه توليد فرش در استان كرمان مشغول به فعاليت هستند، گفت: متقاضي اصلي فرش كرمان، كشور آلمان است و بيشتر اطلاعات فرش كرمان از طريق طراحان فرش و دانشجويان وارد بازارهاي جهاني مي شود. وي با اشاره به اينكه به دليل نداشتن كارشناسي ارزيابي، درصد ناچيزي از فرش كرمان در سطح شهر به فروش مي رسد، خاطرنشان كرد: بيشتر فرش توليدي كرمان به تهران ارسال مي شود. وي با بيان اينكه ۷۰ هزار بافنده فرش در استان كرمان وجود دارد، تصريح كرد: تا پايان سال گذشته ۳۲ هزار نفر از بافندگان فرش در استان كرمان شناسنامه دار شدند. عباس پور بيان داشت: براي هر بافنده در كرمان ۵/۱ متر مربع دار قالي اختصاص داده مي شود.
وي تعداد مجتمع هاي قاليبافي در استان كرمان را چهار مجتمع اعلام كرد و افزود: اين مجتمع ها در شهرستان هاي كرمان، راور، انار و كشكوييه رفسنجان فعال هستند. گفتني است رييس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت استان چندي پيش اظهار داشته بود كه در سال گذشته، ۴۰۰ ميليون دلار كل صادرات فرش كشور بوده اما سهم كرمان در اين صادرات بسيار ناچيز بوده است.

 

فرش دستباف كرمان از نگاهي ديگر

 

روزنامه شرق ، شماره ۱۵۲۴ به تاريخ ۲۰/۲/۹۱، صفحه ۱۳ (سرزمين)

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *