Warning: Use of undefined constant ‘WP_DB_TIMEOUT’ - assumed '‘WP_DB_TIMEOUT’' (this will throw an Error in a future version of PHP) in /home/kohanjou/public_html/wp-config.php on line 25
آشنايي با رنگرزي سنتي - مجله نساجی و فرش ماشینی کهن
اخبار فرش ماشینی

آشنايي با رنگرزي سنتي

آشنايي با رنگرزي سنتي :: ابزار و مواد مورد نياز در رنگرزي سنتي عبارتند از:‏

‏۱٫ ظرف (پاتيل) يا حمامي كه عمليات رنگرزي و دندانه كردن در آن صورت مي گيرد و بايد از جنس ضد زنگ و مقاوم در برابر حرارت باشد. معمولاً از ظروف استيل يا مسي استفاده مي شود.‏
‏۲٫ ترازو براي توزين
۳٫ ترمومتر براي اندازه گيري دماي حمام رنگرزي
‏۴٫ همزن كه معمولاً از جنس چوب است و براي هم زدن الياف در حمام رنگرزي به كار مي رود.‏
‏۵٫ ظروف شيشه اي مدرج مانند بشر و… براي اندازه گيري و برداشتن اسيدها و قلياها.
۶٫ نمك هاي فلزي چون زاج سفيد، زاج سبز، زاج سياه، دي کرومات سديم، کلريد قلع و …‏
‏۷٫ مواد قليايي مانند سود و آمونياك و ….
۸٫ اسيدها مانند اسيد تارتاريك، اسيد لاكتيك، اسيد اگزاليك، اسيد استيك، اسيد سيتريك و همچنين ممكن است از اسيدهاي معدني مانند اسيد سولفوريك و اسيد کلريدريک نيز استفاده شود. در گذشته به جاي اسيد لاكتيك از “دوغ” استفاده مي شد.
۹٫ آب كه به دليل استفاده مداوم در رنگرزي، بايد از شرايط و خواص لازم برخوردار باشد.‏

مكانيزم جذب و نگهداري مواد رنگزاي طبيعي توسط ليف
در استفاده از رنگينه هاي طبيعي از آنجايي كه در اين رنگينه ها گروه هاي فعال جهت تشكيل پيوند با ليف در هنگام رنگرزي كالاي پشمي و ابريشمي يا وجود ندارد يا اثرشان ضعيف است، در بيشتر مواقع جهت جذب بيشتر و تثبيت بهتر رنگينه روي كالا نياز به يك ماده واسط است كه  آن را اصطلاحاً دندانه يا ‏Mordant‏ گويند.
يك دندانه در واقع يك فلز با ظرفيت حداقل دو مي باشد كه در تشكيل پيوند شيميايي بين رنگينه و ليف نقش بسيار مؤثري را ايفا مي كند. دو نوع پيوند اساسي بين رنگينه- دندانه از يك طرف و دندانه- ليف از طرف ديگر به طور همزمان به وقوع مي پيوندد كه اين دو نوع پيوند در مقايسه با پيوندهاي يوني، واندروالس و هيدروژني بسيار محكم تر مي باشند.
يكي از اين پيوندها، پيوند كووالانسي مي باشد كه دندانه با گروه هاي هيدروكسيل كه هم در ليف (پشم و ابريشم) و هم در ماده رنگزاي طبيعي وجود دارد، برقرار مي كند و ديگري پيوند كئوردينانس مي باشد كه از طريق گروه هاي الكترون دهنده چون اكسيژن متصل به كربن از طريق پيوند دوگانه (گروه كربونيل) ايجاد مي گردد. در نتيجه تشكيل اين پيوندها كمپلكس رنگي حاصل مي شود كه اصطلاحاً آنرا لاك (‏Lake‏ ) گويند. مجاور بودن گروه هاي مذكور جهت تشكيل حلقه هاي پنج و شش ضلعي كه از ثبات بالايي برخوردارند، به پايداري كمپلكس حاصله كمك كرده و در نتيجة اين مهم، رنگينه داراي ثبات شستشويي بالايي در روي ليف خواهد بود.
از تركيبات متداولي كه به عنوان دندانه استفاده مي شود مي توان به سولفات مضاعف پتاسيم و آلومينيوم (زاج سفيد)، سولفات آهن (زاج سياه)، سولفات مس (زاج سبز)، كلريد قلع و دي كرومات پتاسيم اشاره نمود.
بر حسب تقدم و تأخر عمل رنگرزي و عمل دندانه دادن، رنگرزي با مواد رنگزاي طبيعي به سه طريق ممكن است صورت پذيرد:
• اول رنگرزي، سپس دندانه كردن الياف رنگرزي شده
‏• اول دندانه دادن و سپس رنگرزي
• عمل دندانه و رنگرزي توأم. در اين روش كلاف ها را در حمام محتواي دندانه، رنگينه و مواد كمكي ريخته و يك روز بعد براي شستشو بيرون مي آورند.‏

رنگرزی پشم و هرآنچه باید درباره آن بدانید

مراحل رنگرزي ‏

خيساندن كلاف: كلاف پشمي يا ابريشمي را در حمام يا پاتيل آب گرم (۳۰ تا۴۰ درجه) براي ۲ ساعت خيس مي كنند، سپس آب كلاف را گرفته و در آب ۳۰ تا ۳۵ درجه همراه با مقدار كافي پاك كننده مي شويند. پس از آن مجددا آبگيري كرده و با آب معمولي مي شويند و پس از مرحله آبگيري خشك مي كنند.‏
دندانه كردن پشم: ظرف حمام را گرم كرده و در آن آب مي ريزند و در دماي ۷۰ درجه سانتي گراد دندانه را اضافه كرده، بعد از ۲۰ دقيقه كلاف شسته شده و نمدار را داخل حمام كرده و يك ساعت با دماي ۸۰ درجه سانتي گراد ( براي ابريشم ۷۰ درجه سانتي گراد ) قرار مي دهند. قابل ذكر است كه زمان لازم براي دندانه هاي مختلف، متفاوت است. مثلا” دندانه كردن با زاج سياه وقت كمتري لازم دارد.‏
رنگرزي: حمام رنگ را آ ماده كرده و كلاف هاي شسته و دندانه شده را به حمام رنگ وارد مي كنند. دماي حمام را به تدريج به جوش رسانده و به مدت يك ساعت كلاف ها در رنگ مي جوشند و هر ۵ دقيقه كلاف را با چوب همزن در رنگ غوطه مي دهند. بر اثر تبخير حجم محلول رنگ كم مي شود، بنا براين با اضافه كردن مقداري آب جوش محلول را همواره در ۲۰ تا ۳۰ برابر وزن كلاف نگه مي دارند.‏
پس از اتمام زمان ( يك ساعت )، جوشاندن را متوقف كرده و مي گذارند تا حمام رنگ به مرور سرد شود سپس كلاف ها را خارج كرده، اول با آب نيمه گرم و سپس با آب معمولي و سرد شسته و آبگيري مي كنند و در مجاورت هواي خشك قرار مي دهند.‏

ثبات رنگ

بنابه تعريف ثبات رنگي يک رنگينه عبارتست از: مقاومت رنگي خامه قالي رنگرزي شده در مقابل عوامل مختلف چون شستشو، نور، سايش و حلال هاي شيميايي که در طول عمر مفيد خود با آن مواجه مي شود. هنگامي که يک خامة قالي رنگ شده در معرض عوامل مذکور قرار مي گيرد، يک يا چند تغيير ممکن است، اتفاق افتد. از نقطه نظر کالاي رنگرزي شده به تنهايي ممکن است اختلاف در عمق رنگي، در فام رنگي و يا در شفافيت صورت پذيرد. علاوه بر اين تحت شرايط مشخص مثلاً شستشو، بخش هاي سفيد کالا ممکن است رنگي شده و بخش هاي رنگي نيز به دليل مهاجرت رنگينه از نقاط ديگر به آنها داراي رنگ جديدي گردند. اين پديده تحت عنوان لکه گذاري شناخته مي شود. لذا ثبات رنگ خامه فرش دستباف به مقاومت اين قبيل تغييرات تحت شرايط مشخص شناخته مي شود.‏
اکثر رنگينه هاي طبيعي داراي ثبات نوري از ضعيف تا متوسط هستند و اين در حالي است که رنگينه هاي شيميايي داراي محدوده وسيعي از ثبات ها يعني از ضعيف تا عالي مي باشند.‏
ثبات نوري يک خامه رنگرزي شده به عوامل داخلي چون ساختار شيميايي رنگينه، حالت فيزيکي رنگينه، غلظت رنگينه، ماهيت خامه رنگرزي شده و خلاصه نوع دندانه مورد استفاده بستگي دارد.‏

ساختار شيميايي يک مولکول رنگينه به دو بخش تقسيم مي شود: بخش اصلي يا کروموفور رنگينه که رنگين بودن ملکول رنگينه به آن بستگي دارد و بخش دوم که خصلت کاربردي و يوني بودن رنگينه را باعث مي گردد که به عنوان گروه هاي آکسوکروم شناخته مي شوند. به طور کلي کروموفور و بخش اصلي رنگينه ثبات نوري يک رنگينه را تعيين مي کند و گروههاي آکسوکروم بمراتب اثرات کمتري را در اين مهم ايفا مي نمايند. آناليز مواد رنگزاي طبيعي فهرست شده در کتاب مرجع رنگ نشان مي دهد که تقريباً ۵۰ درصد از کل مواد رنگزاي طبيعي از خانواده فلاونوئيدها بوده و مابقي از خانواده آنتراکينون، نفتوکينون و اينديگوئيدها مي باشند. ترکيبات فلاونوئيدها داراي ثبات نوري بالايي بوده وليکن رنگينه هاي آنتراکينون و اينديگوئيدها داراي ثبات هاي نوري عالي هستند. البته قابل ذکر است که ثبات نوري رنگينه هاي آنتراکينون با افزايش استخلاف گروه هاي هيدروکسيل در ملکول رنگينه کاهش مي يابد. همچنين بزرگي ساختار مي تواند ثبات نوري را بهبود بخشد.‏

حالت فيزيکي رنگينه معمولاً مهتر از ساختار شيميايي مي باشد و به طور کلي هر چه تجمع ملکولي رنگينه در ليف بيشتر باشد، ثبات نوري رنگينه بيشتر است. در مطالعاتي که ‏Cox – Crews‏ در سال ۱۹۸۷ روي سرعت رنگ پديدگي بعضي از رنگينه هاي طبيعي انجام داد مشخص گرديد که سرعت رنگ پريدگي روناس و اسپرک دندانه داده شده با فلزات آلومينيوم و قلع مشابه بيشتر رنگينه هاي شيميايي در ابتدا زياد ولي بعد از مدتي با شيب کمتر به صورت ثابت ادامه دارد. همچنين مشاهده شد که سرعت رنگ پريدگي اينديگو و قرمزدانه دندانه داده شده با فلزات آلومينيوم و قلع با سرعت ثابت اتفاق مي افتد.‏

ثبات نوري خامه فرش دستباف رنگرزي شده معمولاً با افزايش غلظت رنگينه در ليف افزايش مي يابد.‏
ساختار شيميايي و پارامترهاي فيزيکي ليف مي تواند روي ثبات نوري خامه رنگرزي شده تأثير گذار باشد. به عنوان مثال کومينگ و همکارانشان رنگ پريدگي روي الياف پنبه را به اکسيد شدن سلولز نسبت مي دهند، در حالي که الياف پروتئيني مثل پشم، کرک و ابريشم خاصيت احيائي دارند.‏
نيل (اينديگو) روي پشم نسبت به پنبه داراي ثبات نوري بيشتري است در حالي که روناس رفتاري برعکس دارد.‏
ثبات نوري رنگينه هاي دندانه اي همچنين به نوع دندانه و روش دندانه دادن بستگي دارد. زيرا در هنگام دندانه دادن کمپلکس هاي متفاوتي با انواع دندانه ها ممکن است تشکيل شود که اينها از نظر مقاومت نسبت به نور با يکديگر متفاوت هستند. همچنين خود فلز مي تواند اثرات کاتاليزوزي مثبت يا منفي روي تخريب نوري رنگينه داشته باشد. در مطالعاتي که ‏Cox – Crews‏ روي ۱۸ نوع رنگينه زرد طبيعي انجام داد مشخص گرديد که تاثير دندانه حتي از ساختار خود رنگينه روي ثبات نوري مهم تر است. همچنين او نتيجه گرفت که تغييرات رنگي (رنگ پريدگي) نمونه هاي پشمي رنگرزي شده و دندانه شده با فلزات قلع و آلومينيوم نسبت به فلزات مس، کروم و آهن خيلي بيشتر است.‏
عوامل خارجي همچون منبع نوري، شدت نور، دما، رطوبت و آلودگي محيط نيز مي تواند روي رنگ پديدگي يک کالاي رنگرزي شده مؤثر باشد.‏

ماهيت نور تابيده شده و نوع منبع نوري عاملي بسيار مهم در رنگ پديدگي است. رنگينه هاي بي ثبات با تابش نور مرئي کم رنگ مي شوند در حالي که رنگينه هاي با ثبات نوري بالا تحت تابش اشعه ماوراي بنفش رنگ خود را از دست مي دهند. اشعه ماوراي بنفش فاکتور بسيار مهم در رنگ پديدگي بوده که تأثير آن روي رنگينه هاي زرد و نارنجي بيشتر است. ‏

تحت شرايط عادي تابش نور، دما و رطوبت هر دو مي توانند روي سرعت رنگ پديدگي کالاي نساجي (خامه فرش دستباف) تأثير داشته باشند. به عنوان مثال کاهش درصد رطوبت از ۶۵ به ۲۵ باعث کاهش شديد در رنگ پريدگي مي گردد.‏

آلودگي محيط چون حضور دي اکسيد گوگرد و اکسيدهاي نيتروژن و ازون در هوا مي توانند با رنگينه ها حتي در غياب نور واکنش دهند.
حضور بعضي مواد کمکي در ليف که هنگام رنگرزي يا قبل و بعد از رنگرزي روي خامه فرش آورده شده اند ممکن است روي رنگ پريدگي موثر باشند. به طوريکه وجود موادي چون نشاسته فرآيند رنگ پريدگي را تشديد ميکند. و بالعکس عمليات بعدي ابريشم با اسيد تانيک خواص ثباتي بعضي از رنگينه هاي طبيعي را بهبود مي بخشد.‏
در مطالعاتي که ‏Cristea‏ و همکارش به منظور بهبود ثبات نوري رنگينه هاي طبيعي روي پنبه انجام دادند مشخص شد که استفاده از ويتامين ‏C‏ و اسيد گاليک که به عنوان مواد آنتي اکسيدان و جاذب اشعه ماوراي بنفش هستند، مي تواند ثبات نوري رنگينه هاي روناس، اسپرک و وسمه را بهبود بخشد.‏

———————————————————————————–

این مطلب را نیز بخوانید
پیشنهاد سردبیر : رونق صنعت فرش ماشینی و پدیده هایپرمارکتهای فرش

————————————————————————————
تحریریه مجله نساجی کهن
ارسال مقالات و ترجمه جهت انتشار در سایت : info@kohanjournal.com

فرم ثبت نام سریع

جهت دریافت آخرین خبرها و به روز ترین نمایشگاه های نساجی و فرش ماشینی ایران و جهان در فرم زیر ثبت نام کنید
[instagram-feed]

کانال تلگرام مجله نساجی کهن

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

Notice: ob_end_flush(): failed to send buffer of zlib output compression (0) in /home/kohanjou/public_html/wp-includes/functions.php on line 4669

Notice: ob_end_flush(): failed to send buffer of zlib output compression (0) in /home/kohanjou/public_html/wp-content/plugins/really-simple-ssl/class-mixed-content-fixer.php on line 111