اسلاید شومد و پوشاک

تجزیه و تحلیل منسوجات دوره سلجوقی

تاریخ‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهدکه‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬در‭ ‬زمان‌های‭ ‬مختلف،‭ ‬متکی‭ ‬به‭ ‬حمایت‭ ‬پادشاهان‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬هرگاه‭ ‬مورد‭ ‬حمایت‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬به‭ ‬اوج‭ ‬پیشرفت‭ ‬خود‭ ‬رسیده‭ ‬است‭. ‬سال‌ها‭ ‬پیش‭ ‬ایرانیان‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬انواع‭ ‬پارچه‌های‭ ‬زیبا‭ ‬و‭ ‬نفیس‭ ‬را‭ ‬تولید‭ ‬می‌کردند،‭ ‬بلکه‭ ‬مقادیر‭ ‬زیادی‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬سایر‭ ‬کشورها‭ ‬صادر‭ ‬می‌کردند‭ ‬که‭ ‬نمونه‌هایی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬امروزه‭ ‬اکنون‭ ‬زینت‌بخش‭ ‬موزه‌ها‭ ‬و‭ ‬مجموعه‌های‭ ‬خصوصی‭ ‬در‭ ‬جهان‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬دوره‭ ‬قاجار‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬بروز‭ ‬تحولاتی‭ ‬هنر‭ ‬و‭ ‬صنعت‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬و‭ ‬نساجی‭ ‬دچار‭ ‬دگرگونی‭ ‬شد‭(‬وقوع‭ ‬انقلاب‭ ‬صنعتی‭ ‬غرب،‭ ‬تمایل‭ ‬به‭ ‬غرب‭ ‬و‭ ‬احساس‭ ‬عقب‭ ‬ماندگی‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬کمبود‭ ‬فناوری،‭ ‬افزایش‭ ‬مواد‭ ‬خام‭ ‬ابریشم‭ ‬و‭ ‬قحطی‭ ‬پنبه،‭ ‬عدم‭ ‬حمایت‭ ‬دربار‭ ‬شاه‭ ‬از‭ ‬صنایع‭ ‬داخلی‭) ‬امروزه‭ ‬با‭ ‬واردات‭ ‬منسوجات‭ ‬خارجی‭ ‬سبب‭ ‬شده‭ ‬منسوجات‭ ‬ایرانی‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬ایرانی‭ ‬به‭ ‬فراموشی‭ ‬سپرده‭ ‬شده‭ ‬توسعه‭ ‬و‭ ‬احیای‭ ‬فرهنگ‭ ‬و‭ ‬هنر‭ ‬اصیل‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬رابطه‭ ‬با‭ ‬نقش‭ ‬پارچه‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬پدیده‌های‭ ‬مدرن‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬پژوهش‭ ‬مد‭ ‬نظر‭ ‬است‭ ‬نقوش‭ ‬زیبای‭ ‬منسوجات‭ ‬دوران‭ ‬سلجوقی‭ ‬گذشته‭ ‬را‭ ‬بررسی‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬شناساندن‭ ‬این‭ ‬نقوش‭ ‬گذشته‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬امروز‭ ‬پیوند‭ ‬دهیم‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬تحقیق‭ ‬مد‭ ‬نظر‭ ‬است‭ ‬نقوش‭ ‬پارچه‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬قرار‭ ‬بگیرد

مقدمه

هنر‭ ‬بافندگی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬پیشینه‌ای‭ ‬باستانی‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬هزاره‌های‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬میلاد‭ ‬باز‭ ‬می‌گردد‭. ‬در‭ ‬طبقات‭ ‬زیرین‭ ‬گنج‭ ‬دره‭ ‬که‭ ‬قدمتش‭ ‬به‭ ‬هزاره‭ ‬دهم‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬میلاد‭ ‬می‌رسد‭ ‬آثاری‭ ‬از‭ ‬الیف‭ ‬طبیعی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دور‭ ‬دسته‭ ‬یک‭ ‬تبر‭ ‬سنگی‭ ‬پیچیده‭ ‬شده‭. ‬این‭ ‬اثر‭ ‬بیانگر‭ ‬این‭ ‬مطلب‭ ‬که‭ ‬بشر‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬الیاف‭ ‬طبیعی‭ ‬را‭ ‬می‌شناخته‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬موارد‭ ‬مختلف‭ ‬استفاده‭ ‬می‌کرده‭ ‬است‭.‬

نخستین‭ ‬شواهد‭ ‬باستان‭ ‬شناختی‭ ‬درباره‭ ‬منسوجات‭ ‬ایران‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬هزاره‭ ‬پنجم‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬میلاد‭ ‬در‭ ‬ناحیه‭ ‬سه‭ ‬گابی‭ ‬کردستان‭ ‬از‭ ‬درون‭ ‬تابوتهای‭ ‬سفالین‭ ‬محتوا‭ ‬اجساد‭ ‬کودکان‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬است‭. ‬همچنین‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬آثار‭ ‬کشف‭ ‬شده‭ ‬از‭ ‬تپه‭ ‬سیلک،‭ ‬آینه‭ ‬ای‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬که‭ ‬رشته‌هایی‭ ‬از‭ ‬کتان‭ ‬روی‭ ‬سطح‭ ‬آن‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭.(‬روح‌فر،۲،۱۳۹۴‭)‬

وسایلی‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬۶۰۰۰‭ ‬هزار‭ ‬سال‭ ‬قبل‭ ‬میلاد‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬غار‭ ‬کمربندی‭(‬نزدیک‭ ‬بهشهر‭) ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده،‭ ‬گواه‭ ‬خوبی‭ ‬است‭ ‬براینکه‭ ‬مردم‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬از‭ ‬فن‭ ‬ریسندگی‭ ‬و‭ ‬تبدیل‭ ‬پشم‭ ‬به‭ ‬نخ‭ ‬اطلاع‭ ‬داشته‭ ‬اند‭.‬

اگر‭ ‬چه‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬مستندات‭ ‬تاریخی‭ ‬مردم‭ ‬ساکن‭ ‬فلات‭ ‬ایران‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬آشنایی‭ ‬با‭ ‬ریسندگی‭ ‬و‭ ‬بافندگی،‭ ‬لباس‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬پوست‭ ‬حیوانات‭ ‬تهیه‭ ‬می‌کردند،‭ ‬ولی‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬بررسی‌های‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬روی‭ ‬مجسمه‌هایی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬روزگاران‭ ‬پیش‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬مانده‭ ‬چنین‭ ‬استنباط‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬حدود‭ ‬۴۲۰۰‭ ‬سال‭ ‬ق‭.‬م‭ ‬دیگر‭ ‬مردم‭ ‬فلات‭ ‬ایران‭ ‬از‭ ‬پوست‭ ‬حیوانات‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬طبیعی‭ ‬استفاده‭ ‬نمی‌کردند،‭ ‬بلکه‭ ‬از‭ ‬پشم‭ ‬پارچه‌هایی‭ ‬می‌بافتند‭ ‬و‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬لنگ‭ ‬وار‭ ‬بدون‭ ‬تصرف‭ ‬و‭ ‬برش‭ ‬بسیار‭ ‬ساده‭ ‬به‭ ‬دور‭ ‬کمر‭ ‬خود‭ ‬می‌پیچیدند‭. ‬از‭ ‬جمله‭ ‬این‭ ‬آثار‭ ‬دسته‭ ‬چاقویی‭ ‬از‭ ‬جنس‭ ‬استخوان‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬۴۲۰۰‭ ‬ق‭.‬م‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حفاری‭ ‬کاشان‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬است‭.(‬یاوری،۱۱،۱۳۹۲‭)‬

آیا میدانستید مجله نساجی کهن تنها مجله تخصصی فرش ماشینی و نساجی ایران است؟ نسخه پی دی اف آخرین مجلات از اینجا قابل دریافت است.

بر‭ ‬اساس‭ ‬شواهد‭ ‬تاریخی‭ ‬پشم‭ ‬گوسفندان‭ ‬از‭ ‬شروع‭ ‬دوره‭ ‬نوسنگی‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬پشم‭ ‬گوسفند‭ ‬قدیمی‭ ‬ترین‭ ‬الیافی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬بافندگی‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬دوره‭ ‬نوسنگی‭ ‬از‭ ‬الیاف‭ ‬کتان‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬استفاده‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬پلینی،‭ ‬مورخ‭ ‬رومی،کشت‭ ‬پنبه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بحرین‭ ‬و‭ ‬خلیج‭ ‬فارس‭ ‬در‭ ‬قرن‭ ‬اول‭ ‬میلادی‭ ‬گزارش‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬اولین‭ ‬وسیله‭ ‬نخ‌ریسی‭ ‬دوک‭ ‬ساده‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬اوایل‭ ‬دوره‭ ‬نوسنگی‭ ‬اختراع‭ ‬شد‭. ‬ساکنان‭ ‬باستانی‭ ‬ایران‭ ‬حتی‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬دوم‭ ‬سنگی‭ ‬یا‭ ‬دوره‭ ‬مشهور‭ ‬به‭ ‬عصر‭ ‬حجر‭ ‬میانی،‭ ‬به‭ ‬فن‭ ‬پارچه‭ ‬بافی‭ ‬آشنا‭ ‬بودند‭. ‬مردم‭ ‬آشور‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬کتان‭ ‬و‭ ‬پشم‭ ‬معروف‭ ‬بودند‭.(‬طالب‌پور،۸،۱۳۹۲‭)‬

تصویر‭ ‬شماره۱‭: ‬ابریشم‭ ‬جناغی‭ ‬بافت،‭ ‬قرن‭ ‬۵‭ ‬و‭ ‬۶‭ ‬هجری،‭ ‬منبع‭: (‬دوفصلنامه‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭) 

یک‭ ‬میله‭ ‬مفرغی‭ ‬در«تپه‭ ‬حصار‮»‬‭ ‬دامغان‭ ‬توسط‭ ‬‮«‬اریک‭ ‬اشمید‮»‬‭ ‬با‭ ‬آثاری‭ ‬دیگر‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬۳۰۰۰ق‭.‬م‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده،‭ ‬مشخص‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬میله‭ ‬مخصوص‭ ‬ریسندگی‭ ‬بوده‭ ‬برای‭ ‬تابیدن‭ ‬نخ‌های‭ ‬نازک‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬می‎‌گرفته‭ ‬است،‭ ‬که‭ ‬نشانه‭ ‬پیشرفت‭ ‬و‭ ‬تکامل‭ ‬ریسندگی‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬قلمداد‭ ‬کرد‭. ‬در‭ ‬۲۵۰۰‭ ‬تا‭ ‬۲۷۰۰‭ ‬سال‭ ‬ق‭.‬م‭ ‬بافندگی‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬کامل‭ ‬و‭ ‬ظریف‭ ‬معمول‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬با‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‌هایی‭ ‬با‭ ‬سیم‌های‭ ‬طلا‭ ‬و‭ ‬نقره‭ ‬و‭ ‬تهیه‭ ‬پارچه‭ ‬مرغوب‭ ‬از‭ ‬پشم‭ ‬گوسفند‭ ‬و‭ ‬موی‭ ‬بز‭ ‬کاملاً‭ ‬مشهود‭ ‬است‭.‬

نساجی‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬هخامنش‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬در‭ ‬خصوص‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬پشمی‭ ‬نرم‭ ‬و‭ ‬لطیف‭ ‬مشهور‭ ‬بودند‭ ‬از‭ ‬کتاب‭( ‬استر‭ ) ‬در‭(‬تورات‭) ‬که‭ ‬قصر‭ ‬پادشاهان‭ ‬با‭ ‬پرده‭ ‬زرین‭ ‬و‭ ‬رنگارنگ‭ ‬مزین‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬پارچه‭ ‬کتان‭ ‬و‭ ‬پارچه‭ ‬ارغوانی‭ ‬و‭ ‬پارچه‌های‭ ‬رنگارنگ‭ ‬دیگر‭ ‬در‭ ‬البسه‭ ‬پادشاهان‭ ‬آن‭ ‬دوران‭ ‬نام‭ ‬برده‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬از‭ ‬پارچه‭ ‬زری‭ ‬نام‭ ‬برده‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

از‭ ‬منسوجات‭ ‬اشکانی‭ ‬نیز‭ ‬اگر‭ ‬چه‭ ‬چیزی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬کشف‭ ‬نشده،‭ ‬ولی‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬تکه‌های‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬از‭ ‬زمان‭ ‬اشکانیان‭ ‬در‭ ‬روسیه‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬است‭. ‬ضمن‭ ‬اینکه‭ ‬در‭ ‬ناحیه‭ ‬لولان‭ ‬واقع‭ ‬در‭ ‬منتها‭ ‬الیه‭ ‬شرقی‭ ‬ایران‭ ‬چند‭ ‬تکه‭ ‬ملیله‭ ‬دوزی‭ ‬و‭ ‬قلابدوزی‭ ‬پیدا‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬منسوب‭ ‬به‭ ‬دوره‭ ‬اشکانی‭ ‬است‭. (‬یاوری،۱۲،۱۳۹۲‭) ‬تجارت‭ ‬ابریشم‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬اشکانی‭ ‬مقارن‭ ‬با‭ ‬سلسه‭ ‬هان‭ ‬در‭ ‬چین‭ ‬آغاز‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی‭ ‬ادامه‭ ‬یافت‭.(‬روح‌فر،۴،۱۳۹۴‭)‬

تصویر‭ ‬شماره۲‭: ‬پارچه‭ ‬پشم‭ ‬و‭ ‬ابریشم‭ ‬سده‭ ‬پنجم‭ ‬و‭ ‬ششم‭ ‬ه‭.‬ق‭(‬یازده‭ ‬و‭ ‬دوازده‭ ‬میلادی‭)‬منبع‭: (‬مهرآسا‭ ‬غیبی،۳۴۱،۱۳۹۲‭)‬

تکه‌های‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬گل‌های‭ ‬زیبا‭ ‬و‭ ‬صورت‭ ‬حیوانات‭ ‬عجیب‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬بافته‭ ‬شده‭ ‬چه‭ ‬از‭ ‬راه‭ ‬تجارت‭ ‬در‭ ‬قرون‭ ‬وسطی‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬جنگ‌های‭ ‬صلیبی‭ ‬به‭ ‬اروپا‭ ‬برده‌اند‭ ‬و‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬لفافه‭ ‬اشیاء‭ ‬متبرک‭ ‬کلیسا‭ ‬قرار‭ ‬دادند‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬امروز‭ ‬باقی‭ ‬مانده‭ ‬است‭.‬

پارچه‌های‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬ساسانی‭ ‬به‭ ‬قدری‭ ‬زیبا‭ ‬و‭ ‬نفیس‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬بیرق‭ ‬امپراطوری‭ ‬روم‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬درست‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ابریشمی‭ ‬چین‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬تحت‭ ‬تأثیر‭ ‬خود‭ ‬قرار‭ ‬داد‭.‬

نساجی‭ ‬و‭ ‬پارچه‭ ‬‌بافی‭ ‬در‭ ‬صدر‭ ‬اسلام،‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬مدت‭ ‬کوتاهی‭ ‬وقفه‭ ‬و‭ ‬رکود‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬تغییرات‭ ‬و‭ ‬تحولات‭ ‬عمیقی‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬بود‭ ‬مجداً‭ ‬رونق‭ ‬یافت‭ ‬بهترین‭ ‬دلیل‭ ‬بر‭ ‬رونق‭ ‬صنعت‭ ‬بافندگی‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬شهر‎‌‌های‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬صدر‭ ‬اسلام‭ ‬مالیات‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬و‭ ‬منسوجات‭ ‬قیمتی‭ ‬می‌پرداخته‌اند‭. ‬شایان‭ ‬ذکر‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬قرون‭ ‬اولیه‭ ‬اسلام‭ ‬تنها‭ ‬پرداختن‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬جزئیات‭ ‬و‭ ‬ریزه‌کاری‌های‭ ‬نقش،‭ ‬وجه‭ ‬تمایزی‭ ‬جهت‭ ‬شناختن‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ساسانی‭ ‬از‭ ‬پارچه‌های‭ ‬اوایل‭ ‬اسلام‭ ‬شد‭ ‬از‭ ‬اواخر‭ ‬قرن‭ ‬چهارم‭ ‬ه‭.‬ق‭ ‬شاهد‭ ‬کاربرد‭ ‬خط‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬هستیم‭ ‬و‭ ‬فقط‭ ‬خط‭ ‬کوفی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬قران‭ ‬کتابت‭ ‬می‌شد‭. (‬روح‌فر،۵،۱۳۹۴‭)‬‌‌

در‭ ‬دوران‭ ‬آل‭ ‬بویه‭ (‬۲۵۰‭ ‬تا‭ ‬۴۲۰‭ ‬ه‭. ‬ق‭ ) ‬به‭ ‬سبب‭ ‬پیشرفت‭ ‬خاصی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬امور‭ ‬فرهنگی‭ ‬حاصل‭ ‬شده‭ ‬ممتاز‭ ‬است‭ . ‬بافته‌های‭ ‬ابریشمی‭ ‬دوره‭ ‬مذکور‭ ‬که‭ ‬اغلب‭ ‬تاریخ‭ ‬صریحی‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬منقوش‭ ‬است‭ ‬دارای‭ ‬طرح‌هایی‭ ‬که‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬ادامه‭ ‬نقوش‭ ‬ساسانی‭ ‬بلکه‭ ‬نقوشی‭ ‬استادانه‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬اضافه‭ ‬شده‭ ‬است‭. (‬یاوری،۱۴،۱۳۹۲‭)‬

تصویر‭ ‬شماره۳‭: ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬با‭ ‬نقوش‭ ‬انسانی،‭ ‬سلجوقی،‭ ‬ری،منبع‭: (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا‭ ‬۱۳۹۵‭)‬

نقوش‭ ‬پارچه‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی

حمله‭ ‬ترکان‭ ‬سلجوقی‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬صنعت‭ ‬نساجی‭ ‬تأثیر‭ ‬فراوان‭ ‬داشت‭. ‬در‭ ‬زمان‭ ‬سلجوقیان‭ ‬اول‭ ‬و‭ ‬جانشینان‭ ‬آنان‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬ایران،‭ ‬عراق،‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬آسیای‭ ‬صغیر‭ ‬حکمرانی‭ ‬می‌کردند‭ ‬صنایع‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬دوره‭ ‬فترت،‭ ‬دوباره‭ ‬رونق‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬مطلب‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬در‭ ‬منسوجات‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬مانده‭ ‬آشکار‭ ‬است‭.(‬طالب‌پور،۹۸،۱۳۹۲‭) ‬سلسه‭ ‬سلجوقی‭ ‬در‭ ‬۵۳۵‭ ‬ـ‭ ‬۴۱۶‭ ‬ه‭.‬ق‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬کار‭ ‬آمدند‭. ‬این‭ ‬سلسله‭ ‬از‭ ‬بزرگ‌ترین‭ ‬و‭ ‬مقتدرترین‭ ‬سلسله‌هایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬حکمفرمایی‭ ‬کردند‭. ‬ایران‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬پارچه‌‍‌های‭ ‬نفیس‭ ‬کشورهای‭ ‬مدیترانه‭ ‬بود‭. ‬سلجوقیان‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬حامی‭ ‬و‭ ‬مشوق‭ ‬صنعت‭ ‬می‌دانستند‭ ‬به‭ ‬طوری‌که‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬شاهکارهای‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬معماری‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬آمده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬صنایعی‭ ‬مانند‭ ‬نساجی‭ ‬و‭ ‬سفال‭ ‬به‭ ‬درجه‌ای‭ ‬رسیدند‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬تاریخ‭ ‬کمتر‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬درجه‭ ‬ترقی‭ ‬رسیده‭ ‬است‭. (‬دو‭ ‬فصلنامه‭ ‬مدرس‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭)‬

اگرچه‭ ‬بافندگی‭ ‬از‭ ‬صنایعی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬همواره‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬مقامی‭ ‬ارجمند‭ ‬داشته‭ ‬ولی‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬محققین‭ ‬عقیده‭ ‬دارند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬بعضی‭ ‬جهات‭ ‬این‭ ‬صنعت‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬سلجوقیان‭ ‬به‭ ‬منتهی‭ ‬درجه‭ ‬خود‭ ‬رسیده‭(‬زندداوی،۱۳۸۸‭)‬در‭ ‬این‭ ‬زمان‭ ‬هنوز‭ ‬اثر‭ ‬اسلوب‭ ‬ساسانی‭ ‬در‭ ‬طرح‭ ‬پارچه‌های‭ ‬اولیه‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬ولی‭ ‬این‭ ‬اسلوب‭ ‬به‭ ‬تدریج‭ ‬جای‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬طرح‌هایی‭ ‬داد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬تعبیرات‭ ‬توریقی‭ ‬اسلامی‭ ‬با‭ ‬خطوط‭ ‬طوماری‭ ‬و‭ ‬اشکال‭ ‬برگ‭ ‬نخلی‭ ‬ترکیب‭ ‬شده‭ ‬است‭. (‬طالب‌پور،۹۸،۱۳۹۲‭)‬)‬

طراحی‭ ‬نقوش‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬ضمن‭ ‬ادامه‭ ‬نقوش‭ ‬برگرفته‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی‭ ‬و‭ ‬پیوند‭ ‬با‭ ‬مضامین‭ ‬اسلامی،‭ ‬از‭ ‬ظرافت‭ ‬بیشتری‭ ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬خود‭ ‬نقش،‭ ‬ترکیب‭ ‬با‭ ‬زمینه‭ ‬و‭ ‬تطبیق‭ ‬با‭ ‬ساختار‭ ‬طراحی‭ ‬نقوش‭ ‬برخوردار‭ ‬بوده‌اند‭. (‬کمیزی،حسنی،جلالی‭ ‬جعفری‭) ‬تفاوت‭ ‬هنر‭ ‬سلجوقی‭ ‬با‭ ‬دوره‌های‭ ‬قبلا‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬بند‌های‭ ‬نباتی‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬موضوعات‭ ‬تزئینی‭ ‬ساسانی‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬کلی‭ ‬منسوجات‭ ‬سلجوقی‭ ‬بسیار‭ ‬تأثیر‌گذار‭ ‬است‭ ‬بر‭ ‬شکل‌پذیری‭ ‬الگو‭ ‬کلاسیک‭ ‬هنر‭ ‬اسلامی‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬سرزمین‌های‭ ‬تحت‭ ‬تأثیر‭ ‬آن‭ ‬هنر‭ (‬از‭ ‬هند‭ ‬تاآسیای‭ ‬صغیر‭)‬بوده‭ ‬است‭. (‬زندداوی،۱۳۸۸‭)‬

از‭ ‬دیگر‭ ‬تفاوت‌های‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬با‭ ‬دیگر‭ ‬دوره‌ها‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بافنده‭ ‬سلجوقی‭ ‬علاقه‌ای‭ ‬به‭ ‬رنگ‌های‭ ‬مجلل‭ ‬نداشته،‭ ‬تضاد‭ ‬تیره‭ ‬و‭ ‬روشن‭ ‬رنگ‌ها‭ ‬را‭ ‬تشخیص‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬غالباً‭ ‬فقط‭ ‬دو‭ ‬رنگ‭ ‬را‭ ‬ترجیح‭ ‬می‌داده‭ ‬است‭ ‬مثلاً‭ ‬آبی‭ ‬کمرنگ‭ ‬یا‭ ‬سورمه‌ای،‭ ‬سیاه‭ ‬یا‭ ‬سبز‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬زمینه‌ی‭ ‬رنگ‭ ‬سفید‭ ‬یا‭ ‬سرخ‭ ‬به‭ ‬کاربرده‭ ‬است‭. (‬یاوری،۱۴،۱۳۹۲‭) ‬

همانطور‭ ‬که‭ ‬گفته‭ ‬شد‭ ‬بیشتر‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬رنگ‭ ‬بافته‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬طرح‭ ‬شمسه‭ ‬مانند‭ ‬گذشته‭ ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬کاربرد‭ ‬داشت،‭ ‬اما‭ ‬قاب‌بندی‌های‭ ‬شش‭ ‬ضلعی‭ ‬و‭ ‬حاشیه‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬گذشته‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭. (‬غلامرضایی،۱۳۹۴‭)‬

از‭ ‬نظر‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬از‭ ‬پایان‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی‭ ‬تا‭ ‬آغاز‭ ‬کار‭ ‬سلجوقیان‭ ‬صنعت‭ ‬نساجی‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬درگیری‭ ‬عمومی‭ ‬ایرانیان‭ ‬با‭ ‬اعراب‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬چند‭ ‬پارگی‭ ‬در‭ ‬نوع‭ ‬حکومت‌های‭ ‬مذکور‭ ‬پیشرفت‭ ‬قابل‭ ‬ذکری‭ ‬نداشته‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬دوره‌ها‭ ‬صنعت‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬چنان‭ ‬سیر‭ ‬نزولی‭ ‬را‭ ‬پیمود‭ ‬که‭ ‬شاید‭ ‬انتظار‭ ‬نمی‌رفت‭ ‬که‭ ‬روزی‭ ‬این‭ ‬صنعت‭ ‬مرده،‭ ‬مجدداً‭ ‬احیا‭ ‬شود‭. ‬

نهضت‭ ‬صنعت‭ ‬عمومی‭ ‬بافندگی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬شروع‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬چند‭ ‬عامل‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬موثر‭ ‬بوده‭(‬تعالیم‭ ‬و‭ ‬معلوماتی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دوره‌های‭ ‬قبل‭ ‬برای‭ ‬صنعت‌گران‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬باقی‌مانده‭ ‬بود،‭ ‬تجلی‭ ‬غرور‭ ‬ملی‭ ‬که‭ ‬مدت‌ها‭ ‬دستخوش‭ ‬تاخت‭ ‬و‭ ‬تاز‭ ‬بیگانگان‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬معلوماتی‭ ‬و‭ ‬تعالیمی‭ ‬که‭ ‬ایرانیان‭ ‬از‭ ‬سبک‌های‭ ‬چینی‭ ‬فراگرفته‭ ‬بودند‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬اثر‭ ‬آن‭ ‬ترسیم‭ ‬دقیق‭ ‬گیاهان‭ ‬و‭ ‬پرندگان‭ ‬و‭ ‬حیوانات‭ ‬در‭ ‬اشکال‭ ‬تزئینی‭ ‬آنها‭ ‬تجلی‭ ‬یافت‭ (‬تصویر‭ ‬۱‭)‬،‭ ‬سبک‌های‭ ‬اسلامی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سرزمین‌های‭ ‬بین‭ ‬النهرین‭ ‬و‭ ‬موصل‭ ‬و‭ ‬دیار‭ ‬بکر‭ ‬متداول‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬اشکال‭ ‬نباتی‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬موضوعات‭ ‬ساسانی‭ ‬بهره‌مند‭ ‬می‌شد‭).‬

محققان‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬عقیده‌‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬هنر‭ ‬بافندگی‭ ‬از‭ ‬لحاظ‭ ‬طرز،‭ ‬تنوع‭ ‬و‭ ‬نقشه‭ ‬بافت‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬سلجوقی‭ ‬پیشرفت‭ ‬کرده‭ ‬بود‭. (‬طالب‌پور،۹۹،۱۳۹۲‭) ‬اگرچه‭ ‬تعداد‭ ‬شاید‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬۵۰‭ ‬تکه‭ ‬از‭ ‬پارچه‌های‭ ‬آن‭ ‬دوره‭ ‬در‭ ‬دست‭ ‬نباشد‭ ‬اما‭ ‬همین‭ ‬تعداد‭ ‬نقش‎‌ها‭ ‬و‭ ‬طرح‌های‭ ‬متعدد‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬نشانه‭ ‬عظمت‭ ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬می‌باشد‭. (‬شیرزاده،۱۳۹۰‭)‬

این‭ ‬پنجاه‭ ‬قطعه‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬مانده‭ ‬انواع‭ ‬گوناگون‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬این‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬طرح‌های‭ ‬مفصل‭ ‬و‭ ‬پیچیده‭ ‬و‭ ‬بیشتر‭ ‬شبیه‭ ‬نقوش‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ساسانی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬شامل‭ ‬تصاویر‭ ‬پرندگان،‭ ‬حیوانات،‭ ‬مرغ‭ ‬افسانه‌ای‭ ‬یا‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬برگ‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬خط‭ ‬کوفی‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬افزوده‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬خود‭ ‬وجه‭ ‬تمایز‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬عهد‭ ‬بویهی‭ ‬و‭ ‬سلجوقی‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬قطعات‭ ‬تولید‭ ‬شده‭ ‬براساس‭ ‬محل‭ ‬تولید‭ ‬آنها‭ ‬در‭ ‬دوازده‭ ‬گروه‭ ‬طبقه‭ ‬بندی‭ ‬کرد‭:‬

۱ـ‭ ‬شوشتر‭: ‬ویژگی‌های‭ ‬فنی‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ابریشمی‭ ‬ساسانی‭ ‬را‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬دارای‭ ‬نخ‭ ‬تار‭ ‬قرینه‭ ‬قهوه‌ای‭ ‬رنگ‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬می‌باشد‭.‬

۲ـ‭ ‬خراسان‭:‬یکی‭ ‬از‭ ‬نمونه‌های‭ ‬منسوب‭ ‬شده‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬دوره،‭ ‬یک‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬نقاشی‭ ‬شده‭ ‬با‭ ‬طرح‭ ‬فیل‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬موزه‭ ‬لوور‭ ‬نگه‌داری‭ ‬می‌شود‭ ‬روی‭ ‬این‭ ‬پارچه‭ ‬کتیبه‌ای‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭.‬

۳ـ‭ ‬ایران‌خاوری‭: ‬شامل‭ ‬دو‭ ‬قطعه‭ ‬پارچه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬خصوصیت‭ ‬عمده‭ ‬آن‭ ‬دو‭ ‬رنگ‭ ‬آبی‭ ‬تیره‭ ‬و‭ ‬سفید‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬سبک‭ ‬ایرانیان‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬شرق‭ ‬ایران‭ ‬است‭. ‬

۴ـ‭ ‬ماوراءالنهر‭: ‬نمونه‌ای‭ ‬که‭ ‬تداوم‭ ‬سبک‭ ‬ساسانی‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬آستانه‭ ‬پیدا‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

۵ـ‭ ‬شرق‭ ‬ایران‭: ‬شامل‭ ‬قطعات‭ ‬پارچه‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬هنری‭ ‬ارزش‭ ‬ناچیزی‭ ‬دارند‭ ‬اما‭ ‬از‭ ‬جهت‭ ‬تاریخ‭ ‬نساجی‭ ‬قاره‭ ‬آسیا،‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مدارک‭ ‬ارزنده‌ای‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭.‬

۶‭ ‬ـ‭ ‬شرق‭ ‬ایران‭: ‬تنها‭ ‬یک‭ ‬قطعه‭ ‬پارچه‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬گروه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬تورفان‭ ‬چین‭ ‬پیدا‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬زمینه‭ ‬سفید‭ ‬با‭ ‬نخ‌های‭ ‬نقره‌ای‭ ‬دارد‭.‬

۷ـ‭ ‬ناحیه‌ی‭ ‬سغد‭: ‬هنر‭ ‬این‭ ‬ناحیه‭ ‬تلفیقی‭ ‬از‭ ‬هنر‭ ‬چینی‭ ‬ـ‭ ‬ایرانی‭ ‬است‭. ‬عنصر‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬نمونه‌ها‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی‭ ‬اقتباس‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬شرق‭ ‬ایران‭ ‬است‭.‬

۸‭ ‬ـ‭ ‬دو‭ ‬نمونه‭ ‬از‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ابریشمی‭ ‬در‭ ‬مقابر‭ ‬شهر‭ ‬ری‭ ‬یافت‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬کتیبه‭ ‬دارند‭ ‬که‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬حکومت‭ ‬‌های‭ ‬فارس‭ ‬پیوند‭ ‬می‌دهد‭.‬

۹‭ ‬ـ‭ ‬یزد‭: ‬در‭ ‬یزد‭ ‬پارچه‌ی‭ ‬ابریشمی‭ ‬ضخیمی‭ ‬تولید‭ ‬می‌شد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬طرح‌ها‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬آن‭ ‬شهرت‭ ‬داشت‭.‬

۱۰ـ‭ ‬کاشان‭: ‬استمرار‭ ‬سبک‭ ‬ساسانی‭ ‬و‭ ‬تأثیر‭ ‬متقابل‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬آنها‭ ‬می‌توان‭ ‬مشاهده‭ ‬کرد‭. ‬بیشتر‭ ‬تغییرات‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬پود‭ ‬انجام‭ ‬می‌گرفت‭ ‬و‭ ‬تغییرات‭ ‬فنی‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬نخ‭ ‬تار‭ ‬در‭ ‬سبک‭ ‬کاشان،‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬نمی‌خورد‭.‬

۱۱ـ‭ ‬ری‭: ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬نقش‭ ‬حیوانات‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬سبک‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬می‌خورد‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬نخ‭ ‬تار‭ ‬اضافی‭ ‬از‭ ‬خصوصیات‭ ‬این‭ ‬سبک‭ ‬است‭. ‬با‭ ‬مشاهده‌ی‭ ‬قطعات‭ ‬پارچه‭ ‬باقی‭ ‬مانده‌ی‭ ‬این‭ ‬گروه،‭ ‬می‌توان‭ ‬سیر‭ ‬تکامل‭ ‬پارچه‭ ‬ساتن‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬صفویه‭ ‬بسیار‭ ‬متداول‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬دریافت‭.‬

۱۲ـ‭ ‬تبریز‭: ‬نوع‭ ‬خاصی‭ ‬از‭ ‬بافت‭ ‬ترکیبی‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مشابه‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬نمی‌توان‭ ‬در‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ابریشمی‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬مشاهده‭ ‬کرد‭.‬

در‭ ‬قرون‭ ‬هفتم‭ ‬و‭ ‬هشتم‭ ‬هجری،‭ ‬بافندگان‭ ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬پارچه‭ ‬بسیار‭ ‬پیشرفت‭ ‬کرده‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬می‌توانستند‭ ‬ظریف‌ترین‭ ‬نقش‌ها‭ ‬را‭ ‬ببافند‭. ‬بافت‭ ‬شطرنج‭ ‬یک‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬معمول‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬پارچه‭ ‬دورو‭ ‬و‭ ‬اطلس‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬در‭ ‬کمال‭ ‬مهارت‭ ‬تولید‭ ‬می‌شدند‭. ‬از‭ ‬اختصاصات‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بافندگان،‭ ‬صحنه‌های‭ ‬شاعرانه‭ ‬و‭ ‬مناظر‭ ‬طبیعی‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬روی‭ ‬نقاشی‌های‭ ‬معاصر‭ ‬خود‭ ‬تقلید‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬پارچه‭ ‬مجسم‭ ‬می‌کردند‭.‬

ـ‭ ‬پارچه‌های‭ ‬حریر‭ ‬از‭ ‬کاشیکاری‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬الهام‭ ‬گرفته‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬نقش‭ ‬ستاره‭ ‬هشت‌پر‭ ‬و‭ ‬ستاره‭ ‬چهارگوش

ـ‭ ‬طرح‭ ‬راه‭ ‬راه‭ ‬از‭ ‬دیگر‭ ‬نقوش‭ ‬متداول‭ ‬بود

ـ‭ ‬طرح‌های‭ ‬نقطه‌دار‭ ‬یا‭ ‬نقطه‌چین‌ها‭ ‬بدون‭ ‬دایره‭ ‬یا‭ ‬صلیب‭ ‬کوچک

ـ‭ ‬طرح‭ ‬شاخ‭ ‬و‭ ‬برگ‌های‭ ‬در‭ ‬هم‭ ‬پیچیده‭ ‬که‭ ‬متأثر‭ ‬از‭ ‬سبک‭ ‬چینی‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬گچ‌بری‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭. ‬

ـ‭ ‬طرح‭ ‬مشبک‭ ‬که‭ ‬خطوط‭ ‬متقاطع‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬نقطه‌چین‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬طرح‭ ‬گل‌های‭ ‬چهار‌پر‭ ‬یا‭ ‬شش‌پر‭ ‬در‭ ‬سفال‭ ‬استفاده‭ ‬می‌شود‭.‬

ـ‭ ‬شبکه‌های‭ ‬هندسی‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬نوار‌های‭ ‬درهم‭ ‬پیچیده‭. (‬طالب‌پور،۱۰۰،۱۳۹۲‭)‬

ـ‭ ‬زمینه‌های‭ ‬پوشیده‭ ‬شده‭ ‬از‭ ‬برگ‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬کاربرد‭ ‬عناصر‭ ‬تزئینی‭ ‬مانند‭ ‬حیوانات‭ ‬اسطوره‌ای‭ ‬و‭ ‬پیکره‌هایی‭ ‬درون‭ ‬قاب‌های‭ ‬چند‭ ‬ضلعی‭ ‬بود‭.(‬غلامرضایی،۱۳۹۴‭)‬

وجود‭ ‬پنجاه‭ ‬قطعه‭ ‬از‭ ‬حریر‭ ‬بسیار‭ ‬خوب‭ ‬در‭ ‬مقبره‌های‭ ‬سلجوقیان‭ ‬در‭ ‬ری،‭ ‬دلالت‭ ‬برمهارت‭ ‬هنری‭ ‬آن‌ها‭ ‬در‭ ‬تهیه‌ی‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬نوشته‌ها‭ ‬و‭ ‬تصاویر‭ ‬انسان‭ ‬و‭ ‬حیوان‭ ‬داشت‭.‬

در‭ ‬منسوجات‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬موضوعات‭ ‬رایج‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬رواج‭ ‬داشت‭ ‬مثل‭ ‬درخت‭ ‬زندگی‭ ‬که‭ ‬اطراف‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬پرندگان‭ ‬و‭ ‬شیر‌های‭ ‬بالدار‭ ‬فراگرفته‭ ‬بود‭. ‬نقوش‭ ‬روی‭ ‬لباس‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬سه‭ ‬بخش‭:‬نقوش‭ ‬انسانی،‭ ‬نقوش‭ ‬حیوانی،‭ ‬نقوش‭ ‬گیاهی‭ ‬بررسی‭ ‬کرد‭. (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا،‭ ‬۱۳۹۵‭)‬

پژوهش‌های‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬درباره‭ ‬درخت‭ ‬زندگی‭ ‬و‭ ‬پارچه‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬و‭ ‬تجزیه‭ ‬و‭ ‬تحلیل‭ ‬تصاویر‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬مشخص‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬طورکلی‭ ‬نقش‌مایه‭ ‬درخت‭ ‬در‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬کاربرد‭ ‬مفهومی،‭ ‬در‭ ‬ترکیب‌بندی‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬از‭ ‬جایگاه‭ ‬مهمی‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬نقش‌های‭ ‬دیگر‭ ‬برخوردار‭ ‬بوده‭ ‬است‭.(‬کمیزی،‭ ‬حسنی،‭ ‬جلالی‭ ‬جعفری‭) ‬

یکی‭ ‬از‭ ‬منابع‭ ‬مهم‭ ‬برای‭ ‬شناخت‭ ‬نقش‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوره‌های‭ ‬اولیه‭ ‬اسلام‭ ‬تا‭ ‬سلجوقیان،‭ ‬سفال‌هایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬تعداد‭ ‬زیاد‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬دوران‭ ‬باقی‭ ‬مانده‭ ‬است؛‭ ‬چون‭ ‬نقش‭ ‬سفال‌ها‭ ‬به‭ ‬پیروی‭ ‬از‭ ‬طرح‌های‭ ‬پارچه‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬نماینده‭ ‬آنها‭ ‬محسوب‭ ‬می‌شد‭.(‬غلامرضایی،۱۳۹۴‭) ‬

منسوجات‭ ‬سلجوقی‭ ‬از‭ ‬حیث‭ ‬ظاهری‭ ‬کاملاً‭ ‬با‭ ‬منسوجات‭ ‬ادوار‭ ‬قدیم‭ ‬ایران‭ ‬اختلاف‭ ‬دارد‭. ‬اما‭ ‬کمال‭ ‬دقتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ترسیم‭ ‬و‭ ‬طرح،‭  ‬محکمی‭ ‬بافته‭ ‬و‭ ‬زیبایی‭ ‬و‭ ‬ظرافت‭ ‬آن‭ ‬بعمل‭ ‬آمده‭ ‬است‭ ‬هنوز‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬اصول‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬نداده‭ ‬است‭. ‬مثلاً‭ ‬در‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬آنها،‭ ‬اشکال‭ ‬هندسی‭ ‬کثیر‭ ‬الضلاع‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬خطوط‭ ‬کوفی‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬حاشیه‌هایی‭ ‬از‭ ‬تصاویر‭ ‬حیوانات‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬دوائری‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آنها‭ ‬پرندگان‭ ‬و‭ ‬حیوانات‭ ‬گرد‭ ‬درختان‭ ‬زندگی‭ ‬کشیده‭ ‬شده؛‭ ‬میبینیم‭ ‬اما‭ ‬این‭ ‬دوائر‭ ‬محیط‭ ‬کوچکی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬پارچه‭ ‬زیبایی‭ ‬می‌بخشد‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬حالت‭ ‬بدواتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬اشکال‭ ‬ساسانی‭ ‬است‭ ‬دور‭ ‬می‌کند‭. (‬شیرزاده،۱۳۹۰‭)‬

پارچه‌های‭ ‬ابریشمی‭ ‬سلجوقیان‭ ‬دارای‭ ‬تزئینات‭ ‬متراکم‭ ‬و‭ ‬پر‭ ‬از‭ ‬نقوش‭ ‬ریز‭ ‬می‌باشند‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬وسط‭ ‬هردایره‭ ‬نقش‭ ‬یک‭ ‬یا‭ ‬دو‭ ‬حیوان‭ ‬باستانی‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬اشکال‭ ‬گیاهی‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬محوری‭ ‬در‭ ‬مدار‭ ‬مرکزی‭ ‬عمل‭ ‬می‌کنند‭. (‬دوفصلنامه‭ ‬مدرس‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭) ‬

رعایت‭ ‬کردن‭ ‬تکرار‭ ‬در‭ ‬نقش‭ ‬ها‭ ‬یکی‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬مشخصات‭ ‬دوران‭ ‬اسلامی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬اغلب‭ ‬اها‭ ‬دیده‭ ‬میشود‭. (‬دادور،‭ ‬حدیدی،‭ ‬۱۳۹۲‭)‬

در‭ ‬شاهنامه‌ی‭ ‬ثعالبی‭ (‬دوره‭ ‬سامانی،‭ ‬سلجوقی،‭ ‬دیالمه‭) ‬می‌خوانیم‭ ‬که‭: ‬شاه‭ ‬پرسید‭ ‬مناسب‌ترین‭ ‬لباس‭ ‬کدام‭ ‬است؟‭ ‬گفت‭ ‬لباسی‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬بهار‭ ‬از‭ ‬پارچه‌ی‭ ‬مرو‭ ‬و‭ ‬دبیقی‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬بهار‭ ‬و‭ ‬تابستان‭ ‬از‭ ‬پارچه‭ ‬توزی‭ ‬و‭ ‬شطوی‭ ‬برای‭ ‬پاییز‭ ‬از‭ ‬قمشه‌ی‭ ‬ری‭ ‬با‭ ‬پود‭ ‬دولا‭ ‬یا‭ ‬پارچه‭ ‬مخلوط‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬زمستان‭ ‬از‭ ‬پارچه‭ ‬پشمی‭ ‬و‭ ‬ابریشمی‭ ‬و‭ ‬پوست‭ ‬خز‭ ‬تهیه‭ ‬شده‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬شدت‭ ‬سرما‭ ‬لباس‭ ‬ابریشمی‭ ‬وپشمی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬همان‭ ‬پارچه‭ ‬آسترکشی‭ ‬شده‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬پارچه‭ ‬کلفتی‭ ‬برآن‭ ‬نهند‭. (‬مهرآسا‭ ‬غیبی،۳۳۹،۱۳۹۲‭)‬

در‭ ‬طرح‭ ‬پارچه‌های‭ ‬پشمی‭ ‬و‭ ‬ابریشمی‭ ‬این‭ ‬دوران‭ ‬طرح‭ ‬اربسک‭ ‬و‭ ‬اسلیمی‭ ‬غالباً‭ ‬از‭ ‬طرح‌های‭ ‬مهمی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬آغاز‭ ‬اسلام‭ ‬تاکنون‭ ‬پاییده‭ ‬است؛‭ ‬طرحی‭ ‬که‭ ‬برخلاف‭ ‬تصور‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬پژوهشگران،‭ ‬توسط‭ ‬اعراب‭ ‬یا‭ ‬مسلمانان‭ ‬ابداع‭ ‬نشده‭ ‬بلکه‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬نیز‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬می‌گرفته‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬چون‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬اسلامی‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬آثار‭ ‬هنری‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‭ ‬و‭ ‬تحول‭ ‬عظیمی‭ ‬یافته‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬اربسک‭ ‬و‭ ‬اسلیمی‭ ‬نامیده‭ ‬می‌شود‭. ‬اربسک‭ ‬کلمه‌ای‭ ‬فرنگی‭ ‬منسوب‭ ‬به‭ ‬عرب‭ ‬و‭ ‬اسلیمی‭ ‬کلمه‌ای‭ ‬عربی‭ ‬منسوب‭ ‬به‭ ‬اسلام‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬اغلب‭ ‬گیاهی‭ ‬و‭ ‬گاهی‭ ‬جانوری‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬محیط‌زیست‭ ‬انسان‭ ‬الهام‭ ‬می‌گیرد‭ ‬و‭ ‬چون‭ ‬در‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬می‌گرفته‭ ‬احتمالاً‭ ‬منشأ‭ ‬مذهبی‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬طرح‭ ‬جانوران‭ ‬و‭ ‬گیاهان‭ ‬مقدسی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مورد‭ ‬ستایش‭ ‬و‭ ‬احترام‭ ‬مردمان‭ ‬آن‭ ‬دوره‭ ‬بوده،‭ ‬مثلاً‭ ‬مار‭ ‬و‭ ‬انجیر‭ ‬در‭ ‬مصر‭ ‬باستان‭ ‬و‭ ‬انار‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬باستان‭ ‬مقدس‭ ‬بوده‭ ‬است‭. (‬مهرآسا‭ ‬غیبی،۳۳۹،۱۳۹۲‭)‬

تصویر‭ ‬شماره‭ ‬۴‭: ‬پارچه‌هایی‭ ‬با‭ ‬نقوش‭ ‬حیوانی،‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی،‭ ‬احتمالاً‭ ‬ری،‭ ‬منبع‭: (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا‭ ‬۱۳۹۵‭

نقوش‭ ‬انسانی‭:‬‭ ‬تصاویر‭ ‬آدمی‭ ‬که‭ ‬هنرمندان‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬سلجوقی‭ ‬نقش‭ ‬کرده‌اند،‭ ‬دارای‭ ‬صفات‭ ‬خاصی‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬برای‭ ‬بیان‭ ‬ویژگی‭ ‬اسطوره‌ای‭ ‬و‭ ‬قهرمانان‭ ‬تاریخی‭ ‬بهره‌برده‭ ‬اند‭. ‬به‭ ‬همین‭ ‬علت‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬آنکه‭ ‬به‭ ‬شباهت‭ ‬تصاویر‭ ‬بیندیشند،‭ ‬سعی‭ ‬در‭ ‬رساندن‭ ‬منظور‭ ‬خویش‭ ‬داشتند‭. ‬بنابراین،‭ ‬لازم‭ ‬بود‭ ‬تا‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬موجودی‭ ‬تجریدی‭ ‬و‭ ‬مقدس‭ ‬نشان‭ ‬دهند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬دور‭ ‬از‭ ‬نمایش‭ ‬جزئیات‭ ‬اندامی،‭ ‬وی‭ ‬را‭ ‬رمزگونه‭ ‬به‭ ‬تفسیر‭ ‬عظمت‭ ‬و‭ ‬جلالت‭ ‬مقام‭ ‬شاهان‭ ‬و‭ ‬قداست‭ ‬خداوندی‭ ‬وادارند‭.‬‮«‬تصاویر‭ ‬اشخاص‭ ‬طوری‭ ‬مجسم‭ ‬شده‌اند‭ ‬که‭ ‬لباس‭ ‬فاخر‭ ‬پوشیده‌اند‭ ‬و‭ ‬موضوعاتی‭ ‬مانند‭ ‬عشاق‭ ‬و‭ ‬مناظر‭ ‬شکارگاه‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬آنها‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭.‬‮»‬‭ (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا‭ ‬۱۳۹۵‭)     

نقوش‭ ‬حیوانی‭:‬‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬محدودیت‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬تصویر‭ ‬سازی‭ ‬انسان‭ ‬در‭ ‬دوره‌های‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬اسلام،‭ ‬نقوش‭ ‬گیاهی‭ ‬و‭ ‬حیوانی‭ ‬در‭ ‬هنر‌های‭ ‬اسلامی‭ ‬بیشترین‭ ‬بازتاب‭ ‬را‭ ‬داشتند‭.‬‮«‬‭ ‬نقش‌مایه‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬قالب‭ ‬حیوانات‭ ‬در‭ ‬منسوجات‭ ‬ایران‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‌اند،‭ ‬فقط‭ ‬جنبه‭ ‬تزئینی‭ ‬نداشتند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬برخی‭ ‬موارد،‭ ‬برای‭ ‬توصیف‌های‭ ‬اساطیری‭ ‬و‭ ‬کیهان‌شناختی‭ ‬نیز‭ ‬استفاده‭ ‬می‌شدند‭. ‬حیوانات‭ ‬و‭ ‬پرندگان‭ ‬و‭ ‬گیاهان‭ ‬اسطوره‌ای‭ ‬همچون‭ ‬شیر،‭ ‬عقاب،‭ ‬طاووس،‭ ‬اسب،‭ ‬فیل،‭ ‬سیمرغ‭ ‬نمادی‭ ‬از‭ ‬قدرت،‭ ‬پادشاهی،‭ ‬جنگاوری‭ ‬و‭ …‬بودند‭ ‬و‭ ‬زینت‭ ‬بخش‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوران‭ ‬سلجوقی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌رفتند‭.‬‮»‬‭ (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا‭ ‬۱۳۹۵‭)                                                             

نقوش‭ ‬گیاهی‭:‬‭ ‬نقوش‭ ‬گیاهی‭ ‬با‭ ‬تزئینات‭ ‬و‭ ‬پیچ‭ ‬و‭ ‬تاب‌های‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬قبیل‭ ‬اسلیمی،‭ ‬گل‌ها‭ ‬و‭ ‬بته‌های‭ ‬ریزتر‭ ‬و‭ ‬مارپیچی‭ ‬بیشتر‭ ‬در‭ ‬اداخردوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬رواج‭ ‬می‌یابد‭. ‬‮«‬در‭ ‬واقع،‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬علل‭ ‬این‭ ‬جنبش‭ ‬فراگیر‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬را‭ ‬دو‭ ‬عامل‭ ‬خلاصه‭ ‬کرد‭: ‬اول‭ ‬نفوذ‭ ‬سبک‭ ‬هان‭ ‬چینی‭ ‬در‭ ‬ترسیم‭ ‬گیاهان،‭ ‬پرندگان‭ ‬و‭ ‬حیوانات‭ ‬و‭ ‬دوم‭ ‬رواج‭ ‬شیوه‭ ‬اسلامی‭ ‬در‭ ‬به‭ ‬کارگیری‭ ‬شاخ‭ ‬و‭ ‬برگ‭ ‬گیاهی‭ ‬در‭ ‬طرح‌های‭ ‬حواشی‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬موضوعات‭ ‬تزئینی‭ ‬ساسانی،‭ ‬روی‭ ‬برخی‭ ‬منسوجات‭ ‬نقش‭ ‬و‭ ‬نگارهایی‭ ‬از‭ ‬اشکال‭ ‬هندسی‭ ‬چندضلعی،‭ ‬شبیه‭ ‬تصاویر‭ ‬تزئینات‭ ‬خط‭ ‬کوفی،‭ ‬حاشیه‌های‌‭ ‬منق‭ ‬حیوانات،‭ ‬دایره‌هایی‭ ‬با‭ ‬نقوش‭ ‬پرندگان‭ ‬و‭ ‬جانوران‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬درخت‭ ‬زندگی‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود؛‭ ‬اما‭ ‬دایره‌ها‭ ‬و‭ ‬نقوش،‭ ‬حجم‭ ‬کوچک‌تری‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬ظرافت‭ ‬بیشتری‭ ‬بافته‭ ‬شده‌اند؛‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬حالت‭ ‬هنری‭ ‬به‭ ‬اثر‭ ‬بخشیده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬شدت‭ ‬خشونت‭ ‬طرح‌های‭ ‬ساسانی‭ ‬کاسته‌اند‭.‬‮»‬‭ (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا،‭ ‬۱۳۹۵‭)‬

چند‭ ‬نمونه‭ ‬پارچه‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭:‬

نمونه‭ ‬پارچه‌ای‭ ‬از‭ ‬پشم‭ ‬و‭ ‬ابریشم‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬موزه‭ ‬واشنگتن‭ ‬دی‭.‬سی‭ ‬موجود‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬قرن‭ ‬پنجم‭ ‬و‭ ‬ششم‭ (‬احتمالاً‭) ‬سلجوقی‭ ‬است‭ ‬رنگ‭ ‬قرمز‭ ‬و‭ ‬سبز‭ ‬و‭ ‬طرح‌های‭ ‬گیاهی‭ ‬و‭ ‬چهار‭ ‬جفت‭ ‬حیوان‭ ‬استیلیزه‭ ‬شده‭ (‬ابولهول‭) ‬اسلیمی‌های‭ ‬طوماری‭ ‬و‭ … ‬طرح‭ ‬کلی‭ ‬پارچه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬برمی‌‌گیرد‭ ‬که‭ ‬بسیار‭ ‬زیباست‭. (‬مهرآسا‭ ‬غیبی،۳۳۹،۱۳۹۲‭)‬

پارچه‭ ‬اردک‭ ‬نمونه‭ ‬عالی‭ ‬نساجی‭ ‬قرن‭ ‬هفتم‭ ‬هجری‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬موزه‭ ‬بافندگی‭ ‬ایالت‭ ‬کلمبیا‭ ‬و‭ ‬ابعاد‭ ‬۶۰‭ ‬سانتی‭ ‬متر‭  ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬مخلوط‭ ‬پشم‭ ‬و‭ ‬ابریشم‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬نیلی‭ ‬و‭ ‬زرد‭ ‬تعبیه‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬خطوط‭ ‬کوفی‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬آبی‭ ‬و‭ ‬زرد‭ ‬پر‭ ‬شده‭ ‬است‭.(‬شیرزاده،۱۳۹۰‭)‬

نمونه‭ ‬پارچه‌ای‭ ‬از‭ ‬پشم‭ ‬و‭ ‬ابریشم‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬موزه‭ ‬واشنگتن‭ ‬دی‭.‬سی‭ ‬موجود‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬قرن‭ ‬پنجم‭ ‬و‭ ‬ششم‭ (‬احتمالاً‭) ‬سلجوقی‭ ‬است‭ ‬رنگ‭ ‬قرمز‭ ‬و‭ ‬سبز‭ ‬و‭ ‬طرح‌های‭ ‬گیاهی‭ ‬و‭ ‬چهار‭ ‬جفت‭ ‬حیوان‭ ‬استیلیزه‭ ‬شده‭ (‬ابولهول‭) ‬اسلیمی‌های‭ ‬طوماری‭ ‬و‭ … ‬طرح‭ ‬کلی‭ ‬پارچه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬برمی‌‌گیرد‭ ‬که‭ ‬بسیار‭ ‬زیباست‭. (‬مهرآسا‭ ‬غیبی،۳۳۹،۱۳۹۲‭)‬

جایگاه‭ ‬خط‭ ‬در‭ ‬نقوش‭ ‬اسلامی‭:‬

خط‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬شاخص‌های‭ ‬هنر‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬اسلامی،‭ ‬جایگاه‭ ‬والایی‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬نیز‭ ‬کاربرد‭ ‬داشته‭ ‬است‭. (‬فصلنامه‭ ‬مدرس‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭)‬

‮«‬به‭ ‬طور‭ ‬کلی‭ ‬کاربرد‭ ‬خط‭ ‬در‭ ‬هنر‭ ‬اسلامی‭ ‬پیام‭ ‬وحدت‭ ‬میان‭ ‬مسلمانان‭ ‬جهان‭ ‬بود؛‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬فرهنگ‭ ‬و‭ ‬تمدن‭ ‬اسلامی‭ ‬ترکیبی‭ ‬از‭ ‬هنر‭ ‬و‭ ‬فرهنگ‭ ‬اقوام‭ ‬و‭ ‬ملل‭ ‬مختلف‭ ‬گردید‭ ‬که‭ ‬تحت‭ ‬یک‭ ‬جهان‌بینی‭ ‬واحد‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬بودند‭.‬‮»‬‭ (‬روح‌فر،۱۷،۱۳۹۴‭)‬

به‭ ‬تدریج‭ ‬از‭ ‬اواخر‭ ‬قرن‭ ‬سوم‭ ‬هجری‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬خط‭ ‬در‭ ‬تزئینات‭ ‬متداول‭ ‬شد‭. (‬روح‌فر،۵،۱۳۹۴‭)‬تفاوت‭ ‬عمده‭ ‬در‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوره‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ساسانی‭ ‬در‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬گرفتن‭ ‬خط‭ ‬در‭ ‬حواشی‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوران‭ ‬اسلامی‭ ‬است‭. ‬خط‭ ‬عربی‭ ‬در‭ ‬تغییر‭ ‬شیوه‭ ‬تزئینات‭ ‬در‭ ‬صنایع‭ ‬ایران‭ ‬بسیار‭ ‬تأثیر‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬خط‭ ‬با‭ ‬وسعت‭ ‬زیادی‭ ‬برای‭ ‬تزیین‭ ‬وآرایش‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬می‌رفت‭. ‬از‭ ‬خواص‭ ‬خط‭ ‬کوفی‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تمام‭ ‬حروف‭ ‬آن‭ ‬دارای‭ ‬قاعده‭ ‬افقی‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬وقتی‭ ‬پهلوی‭ ‬هم‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬می‌شوند‭ ‬تشکیل‭ ‬حاشیه‭ ‬مرتبی‭ ‬می‌دهند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬می‌توان‭ ‬این‭ ‬خط‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬هر‭ ‬سطحی‭ ‬که‭ ‬تزیین‭ ‬لازم‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬برد‭. ‬در‭ ‬کاربرد‭ ‬خط‭ ‬در‭ ‬تزئینات،‭ ‬صنعتگران‭ ‬ایرانی‭ ‬مهارت‭ ‬زیادی‭ ‬کسب‭ ‬کرده‭ ‬بودند‭.(‬طالب‭ ‬پور،۶۷،۱۳۹۲‭)‬

پارچه‌ها‭ ‬در‭ ‬عصر‭ ‬سلجوقی‭ ‬ابتدا‭ ‬با‭ ‬طرح‭ ‬ساده‭ ‬تولید‭ ‬می‌شدند‭ ‬ولی‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬چندی‭ ‬طرح‌ها‭ ‬دقیق‌تر‭ ‬و‭ ‬پیچیده‌تر‭ ‬شدند،‭ ‬به‌طوری‌که‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬شکوفایی‭ ‬سلجوقی‭ ‬طرح‌ها‭ ‬دارای‭ ‬خطوط‭ ‬پیچ‭ ‬و‭ ‬خم‌دار‭ ‬یا‭ ‬شکسته‭ ‬بودند‭. ‬

در‭ ‬کارگاه‌های‭ ‬نساجی‭ ‬سلجوقی،‭ ‬همچون‭ ‬دیگر‭ ‬شاخه‌های‭ ‬هنری‭ ‬آن‭ ‬دوره،‭ ‬کتیبه‭ ‬نگاری‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬عناصر‭ ‬اصلی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ترکیب‭ ‬آن‭ ‬نقوش‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬جلوه‌ی‭ ‬ویژه‭ ‬می‌‌یابد‭. ‬خط‭ ‬کوفی‭ ‬که‭ ‬اوایل‭ ‬بیشتر‭ ‬برای‭ ‬بیان‭ ‬مضامین‭ ‬مذهبی‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬می‌رفت،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬جنبه‭ ‬تزئینی‭ ‬نیز‭ ‬پیدا‭ ‬نمود‭.(‬مهجور،علی‭ ‬نژاد‭ ‬اسبوئی۱۳۹۱‭) ‬

همان‭ ‬طور‭ ‬که‭ ‬گفته‭ ‬شد‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬سلجوقی‭ ‬از‭ ‬کتیبه‌نگاری‭ ‬به‭ ‬وفور‭ ‬استفاده‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬خط‭ ‬نسخ‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬عمومی‭ ‬رواج‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭ ‬چه‭ ‬به‭ ‬تنهایی‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬ترکیب‭ ‬با‭ ‬انواع‭ ‬مختلف‭ ‬تزئینی‭ ‬خط‭ ‬کوفی؛‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬آنها‭ ‬نوع‭ ‬در‭ ‬هم‭ ‬تنیده‌اش‭ ‬برجستگی‭ ‬ویژه‭ ‬دارد‭. (‬دوفصلنامه‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭)‬

تصویر‭ ‬شماره۵‭: ‬نقوش‭ ‬گیاهی‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬نقش‭ ‬انسانی‭ ‬و‭ ‬حیوانی،‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی،‭ ‬منبع‭ ‬تصویر‭: (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا‭ ‬۱۳۹۵‭)

در‭ ‬این‭ ‬دوران‭ ‬خط‭ ‬با‭ ‬نقش‭ ‬پارچه‭ ‬یکی‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬قسمت‌های‭ ‬خالی‭ ‬فضای‭ ‬پارچه‭ ‬با‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬برگ‭ ‬پر‭ ‬می‌کردند‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬نقشی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬تکرار‭ ‬می‌کشیدند؛‭ ‬به‭ ‬طوری‌که‭ ‬تزئینات‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬که‭ ‬شامل‭ ‬نگاره‌ها‭ ‬و‭ ‬خوشنویسی‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هم‭ ‬بودند‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬غنای‭ ‬بیشتری‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬گرفتند‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬از‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬ابریشم‭ ‬سلجوقی‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬این‭ ‬زمان‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬طرح‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ابریشمی،‭ ‬رنگ‭ ‬دخالت‭ ‬مستقیمی‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬تنها‭ ‬برای‭ ‬مشخص‭ ‬کردن‭ ‬طرح‌ها‭ ‬خطوط‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬می‌رود؛‭ ‬میتوان‭ ‬گفت‭ ‬طرح‭ ‬پارچه‌های‭ ‬سلجوقی‭ ‬بیشتر‭ ‬جنبه‭ ‬ترسیمی‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬ارزش‭ ‬حقیقی‭ ‬آنها‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬دقت،‭ ‬از‭ ‬نزدیک‭ ‬شدن‭ ‬آشکار‭ ‬می‌شود‭ ‬به‭ ‬طوری‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دور‭ ‬هم‭ ‬ارزش‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬دارا‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬از‭ ‬خصوصیات‭ ‬هنر‭ ‬ایرانی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬هر‭ ‬فاصله‌ای‭ ‬اعتبار‭ ‬خاصی‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭. ‬نقش‌ها‭ ‬از‭ ‬دور‭ ‬تضاد‭ ‬دو‭ ‬طرح‭ ‬مختلف‭ ‬یک‭ ‬رنگ‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬هرچه‭ ‬نزدیک‭ ‬می‌شویم‭ ‬جزییات‭ ‬طرح‭ ‬بیشتر‭ ‬آشکار‭ ‬می‌شود‭.‬

خط‭ ‬کوفی‭ ‬در‭ ‬اوایل‭ ‬فقط‭ ‬برای‭ ‬مضامین‭ ‬مذهبی‭ ‬بود‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬جنبه‭ ‬تزئینی‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭. (‬دوفصلنامه‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭) ‬

کتیبه‭ ‬در‭ ‬ترکیب‭ ‬نقوش‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬سهمی‭ ‬عمده‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬بازتابی‭ ‬از‭ ‬تأثیر‭ ‬پارچه‭ ‬طراز‭ ‬می‌باشد‭.‬

در‭ ‬صدر‭ ‬اسلام،‭ ‬طرازها‭ ‬از‭ ‬لحاظ‭ ‬هنری‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬اهمیت‭ ‬داشتند‭ ‬و‭ ‬خود،‭ ‬به‭ ‬تنهایی‭ ‬منبع‭ ‬مهم‭ ‬تاریخی‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌آمدند‭. ‬تولید‭ ‬طراز‭ ‬در‭ ‬شهر‌های‭ ‬مرو‭ ‬و‭ ‬نیشابور‭ ‬رواج‭ ‬فراوان‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آنجا‭ ‬به‭ ‬سایر‭ ‬نقاط‭ ‬صادر‭ ‬می‌شد‭. (‬دادور،حدیدی،۱۳۹۲‭)‬

بر‭ ‬روی‭ ‬طراز‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬ظاهراً‭ ‬نام‭ ‬سلطان‭ ‬وقت‭ ‬و‭ ‬گاهی‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬ولیعهد‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬باریک‭ ‬و‭ ‬ظریف‭ ‬نوشته‭ ‬می‌شدند؛‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬حاشیه‌ها‭ ‬و‭ ‬تزئیناتی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬نقش‭ ‬نگارها‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬قبا‭ ‬سلطان‭ ‬دیده‭ ‬می‌شد‭.‬

طراز‭ ‬از‭ ‬کلمه‭ ‬طرازیدن‭ ‬به‭ ‬معنای‭ ‬رودوزی‭ ‬کردن‭ ‬مشتق‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬طراز‭ ‬به‭ ‬حاشیه‌ای‭ ‬که‭ ‬شامل‭ ‬خط‭ ‬و‭ ‬کتابت‭ ‬بوده‭ ‬اطلاق‭ ‬می‌شود‭. ‬کتیبه‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مشخصات‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬منسوجات‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬خلافت‭ ‬امویان‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬این‭ ‬گونه‭ ‬کتیبه‭ ‬نویسی‭ ‬تزئینی‭ ‬و‭ ‬حاشیه‭ ‬اندازی‭ ‬با‭ ‬سوزندوزی‭ ‬بر‭ ‬کنار‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬طراز‭ ‬نام‭ ‬گرفت‭. ‬پادشاهان‭ ‬غیر‭ ‬عرب‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬دستور‭ ‬می‌دادند‭ ‬که‭ ‬صورت‭ ‬و‭ ‬اشکال‭ ‬پادشاهان‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬برده‭ ‬شود‭. ‬لذا‭ ‬این‭ ‬مطلب‭ ‬اثبات‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬نوع‭ ‬پارچه‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬نیز‭ ‬تولید‭ ‬می‌شده‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬منع‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬نقوش‭ ‬انسانی‭ ‬و‭ ‬حیوانی‭ ‬رواج‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬خط‭ ‬در‭ ‬تزئینات‭ ‬پارچه،‭ ‬به‭ ‬کتابت‭ ‬نام‭ ‬اکتفا‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬ابداع‭ ‬چنین‭ ‬سیستمی‭ ‬به‭ ‬عبدالملک،‭ ‬خلیفه‭ ‬اموی،‭ ‬نسبت‭ ‬داده‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬احتمالاً‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬الگوهای‭ ‬ساسانی‭ ‬و‭ ‬بیزانس‭ ‬بوده‭ ‬ولی‭ ‬به‭ ‬زودی‭ ‬همه‭ ‬مراکز‭ ‬اسلامی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬تقلید‭ ‬کردند‭. ‬نمونه‌هایی‭ ‬از‭ ‬طراز‭ ‬اسلامی‭ ‬در‭ ‬کشور‭ ‬مصر‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬که‭ ‬محل‭ ‬بافت‭ ‬روی‭ ‬آنها‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭. ‬در‭ ‬مقایسه‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬نمونه‌ها،‭ ‬مسعودی‭ ‬در‭ ‬مروج‭ ‬الذهب‭ ‬نمونه‌ای‭ ‬ذکر‭ ‬کرده‭  ‬است‭ ‬که‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬اسلیمی‭ ‬است‭. ‬بنابراین‭ ‬می‌توان‭ ‬نتیجه‭ ‬گرفت‭ ‬که‭ ‬کارخانجات‭ ‬طراز‭ ‬بافی‭ ‬در‭ ‬قلمرو‭ ‬پادشاهی‭ ‬ساسانیان‭ ‬بوده‌اند‭.‬

دایره‭ ‬المعارف‭ ‬اسلامی‭ ‬ذیل‭ ‬طراز‭ ‬چنین‭ ‬آمده‭ ‬است‭:‬

کلمه‭ ‬طراز‭ ‬از‭ ‬زبان‭ ‬فارسی‭ ‬مشتق‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬معنای‭ ‬رودوزی‭ ‬است،‭ ‬بعدها‭ ‬به‭ ‬شنلی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬رودوزی‭ ‬تزیین‭ ‬می‌شد‭ ‬اطلاق‭ ‬می‌شود؛‭ ‬به‭ ‬خصوصی‭ ‬با‭ ‬لباسی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬رودوزی‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬نوشته‌هایی‭ ‬ایجاد‭ ‬شده‭ ‬باشد‭. ‬این‭ ‬لباس‭ ‬توسط‭ ‬حکمران‭ ‬یا‭ ‬فرد‭ ‬عالی‭ ‬مقام‭ ‬پوشیده‭ ‬می‌شد‭. ‬هم‭ ‬چنین‭ ‬این‭ ‬کلمه‭ ‬به‭ ‬معنی‭ ‬کارگاهی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬نوع‭ ‬البسه‭ ‬در‭ ‬آنجا‭ ‬تهیه‭ ‬می‌شد‭. ‬نوشته‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حاشیه‌های‭ ‬لباس‌ها‭ ‬انجام‭ ‬می‌شد‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬بافت‭ ‬در‭ ‬پارچه،‭ ‬گلدوزی‭ ‬یا‭ ‬حتی‭ ‬دوخت‭ ‬روی‭ ‬پارچه‭ ‬انجام‭ ‬می‌شد‭.‬

طراز‭ ‬دارای‭ ‬دو‭ ‬نوع‭ ‬عمده‭ ‬بود‭:‬

۱ـ‭ ‬طراز‭ ‬شاهانه‭ ‬یا‭ ‬خاصه‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬پادشاه‭ ‬یا‭ ‬امیر‭ ‬و‭ ‬مقربانشان‭ ‬بافته‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬برخی‭ ‬اوقات‭ ‬نیز‭ ‬کارگاه‌هایی‭ ‬در‭ ‬کاخ‭ ‬شاهی‭ ‬بر‭ ‬پا‭ ‬می‌شدند‭.‬

۲ـ‭ ‬طراز‭ ‬عامه،‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬ثروتمندان‭ ‬فراهم‭ ‬می‌گردید‭.‬

مهم‌ترین‭ ‬مصرف‭ ‬این‭ ‬پارچه‌های‭ ‬کتیبه‌دار‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬پوشش‭ ‬خانه‭ ‬کعبه‭ ‬بود‭.‬

تصویر‭ ‬شماره۶‭: ‬پیراهن‭ ‬با‭ ‬کتیبه‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬بهارالدوله‭ ‬قرن‭ ‬۶‭ ‬هجری،‭ ‬منبع‭: (‬دوفصلنامه‭ ‬هنر،۱۳۸۶‭)‬

تکنیک‌های‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی

پارچه‌بافی‭ ‬پیشرفته‌ترین‭ ‬هنر‭ ‬و‭ ‬صنعت‭ ‬مسلمانان‭ ‬بود‭. ‬زیبایی‭ ‬پارچه‌های‭ ‬مسلمانان‭ ‬در‭ ‬رنگ‌های‭ ‬متنوع،‭ ‬درخشان‭ ‬و‭ ‬رنگ‌های‭ ‬دلنشین‭ ‬آن‌ها‭ ‬بود‭. ‬طرح‌ها‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬پارچه‌های‭ ‬اسلامی‭ ‬همواره‭ ‬مورد‭ ‬تقلید‭ ‬اروپا‭ ‬قرون‭ ‬وسطی‭ ‬بود‭. ‬پارچه‌ها‭ ‬با‭ ‬انواع‭ ‬نقش‌‭ ‬مایه‌‌های‭ ‬هندسی،‭ ‬گیاهی،‭ ‬جانوری‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬صحنه‌های‭ ‬مجالس‭ ‬کتب‌های‭ ‬ادبی‭ ‬و‭ ‬خط‭ ‬نوشته‭ ‬آراسته‭ ‬می‌شدند‭. ‬شهرهایی‭ ‬در‭ ‬مصر،‭ ‬ایران،‭ ‬آسیای‭ ‬مرکزی‭ ‬و‭ ‬ترکیه‭ ‬سرآمد‭ ‬این‭ ‬فن‭ ‬بودند‭.(‬ریاضی،۹۴،۱۳۹۱‭)‬

هنرمندان‭ ‬پارچه‌باف‭ ‬آل‭ ‬بویه‭ ‬و‭ ‬سلجوقی‭ ‬با‭ ‬آمیختن‭ ‬نقوش‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‭ ‬در‭ ‬مصنوعات‭ ‬مختلف‭ ‬ساسانی‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬فلزکاری،‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬نقش‭ ‬مایه‌های‭ ‬رایج‭ ‬در‭ ‬هنر‭ ‬اسلامی،‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬آفرینش‭ ‬آثار‭ ‬بی‌نظیری‭ ‬زدند‭ ‬که‭ ‬امروزه‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬زمره‭ ‬پارچه‌های‭ ‬نفیس‭ ‬جهان‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌آیند‭. ‬در‭ ‬آن‭ ‬دوران‭ ‬ایرانیان‭ ‬صنعت‭ ‬نساجی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬هنر‭ ‬قدسی‭ ‬تبدیل‭ ‬کردند‭. ‬آنها‭ ‬توانستند‭ ‬کنایات‭ ‬تمثیلی‭ ‬و‭ ‬متعالی‭ ‬ایرانی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬اثر‭ ‬تداخل‭ ‬آیین‭ ‬مزداپرستی‭ ‬و‭ ‬اسلام‭ ‬ایجاد‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬به‭ ‬بهترین‭ ‬و‭ ‬زیباترین‭ ‬شکل‭ ‬روی‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬به‭ ‬تصویر‭ ‬بکشند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬تلفیق‭ ‬خط‭ ‬و‭ ‬طرح،‭ ‬مفاهیم‭ ‬عمیقی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬نمایش‭ ‬بگذارند؛‭ ‬و‭ ‬سرانجام‭ ‬مهارت‭ ‬خویش‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬هنر‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬دنیای‭ ‬اسلام‭ ‬در‭ ‬هماهنگی‭ ‬با‭ ‬دیدگاه‭ ‬عرفانی،‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬دید‭ ‬همگان‭ ‬قرار‭ ‬دهند‭.(‬دادور،حدیدی،۱۳۹۲‭)‬

در‭ ‬اوایل‭ ‬عصر‭ ‬سلجوقی،‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬طرحی‭ ‬ساده‭ ‬داشتند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حجم‭ ‬زیاد‭ ‬تولید‭ ‬می‌شدند‭ ‬اما‭ ‬بعد‌ها‭ ‬طرح‎‌ها‭ ‬دقیق‌تر‭ ‬و‭ ‬پیچیده‌تر‭ ‬شدند‭.‬‮«‬دوست‭ ‬داشتنی‌ترین‭ ‬پارچه‌ها‭ ‬نزد‭ ‬آنها،‭ ‬پارچه‌هایی‭ ‬با‭ ‬بافت‭ ‬مورب‭ ‬یا‭ ‬با‭ ‬تار‭ ‬و‭ ‬پود‌هایی‭ ‬فراوان‭ ‬بود،‭ ‬گرچه‭ ‬در‭ ‬همان‭ ‬دوره‭ ‬پارچه‌های‭ ‬بسیاری‭ ‬مرسوم‭ ‬بود‭. (‬تقی‌پور،‭ ‬فهیمی‌صفا،‭ ‬۱۳۹۵‭)‬

حقیقتاً‭ ‬صنعت‭ ‬نساجی‭ ‬این‭ ‬زمان‭ ‬از‭ ‬حیث‭ ‬طرز‭ ‬بافندگی،‭ ‬ابتکار‭ ‬انواع‭ ‬نقشه‭ ‬و‭ ‬قشنگی‭ ‬رنگ‭ ‬به‭ ‬درجه‭ ‬خیلی‭ ‬عالی‭ ‬رسیده‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬طوری‭ ‬که‭ ‬بعد‌ها‭ ‬وزیر‭ ‬امور‭ ‬خارجه‭ ‬انگلستان‭ ‬ـ‭ ‬گلدستون‭ ‬به‭ ‬رنگرز‌های‭ ‬آن‭ ‬کشور‭ ‬توصیه‭ ‬نمود‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬ایرانیان‭ ‬در‭ ‬قسمت‭ ‬رنگ‭ ‬و‭ ‬رنگرزی‭ ‬دیدن‭ ‬نمایند‭ ‬و‭ ‬ابتکارات‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬بیاموزند‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬اجرای‭ ‬این‭ ‬مقصود‭ ‬تعداد‭ ‬۶۰‭ ‬نفر‭ ‬از‭ ‬رنگرزها‭ ‬انگلیسی‭ ‬به‭ ‬اصفهان،‭ ‬کاشان،‭ ‬شوشتر‭ ‬و‭ ‬یزد‭ ‬آمدند‭ ‬تا‭ ‬این‭ ‬فن‭ ‬عظیم‭ ‬را‭ ‬فراگیرند،‭ ‬چون‭ ‬به‭ ‬گفته‭ ‬گلدستون،‭ ‬پارچه‭ ‬ایرانی‭ ‬و‭ ‬مخصوصاً‭ ‬فرش‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬نور‭ ‬آفتاب‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬ریختن‭ ‬سرکه‭ ‬و‭ ‬شراب‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬فرش‭ ‬ایرانی‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬زیر‭ ‬باران‭ ‬قرار‭ ‬گرفتن‭ ‬آنها،‭ ‬رنگ‭ ‬ثبات‭ ‬بی‌‌نظیری‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬تغییر‭ ‬رنگ‭ ‬و‭ ‬حالت‭ ‬نمی‌دهد‭. (‬شیرزاده،۱۳۹۰‭)‬

طرح‭ ‬ساده‭ ‬یا‭ ‬تافته‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬هخامنشیان‭ ‬بوده،‭ ‬بافت‭ ‬کج‭ ‬راه‭ ‬یا‭ ‬اریب‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬ساسانیان‭ ‬متداول‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬می‌توان‭ ‬خطوط‭ ‬موربی‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬پارچه‭ ‬مشاهده‭ ‬نمود‭.‬این‭ ‬طرح‭ ‬در‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ساسانی‭ ‬مکرراً‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬غالباً‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬کج‌راه‭ ‬پودی‭ ‬۱‭:‬۲‭ (‬نوعی‭ ‬بافت‭ ‬کج‌راه‭) ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬نخ‌های‭ ‬پود‭ ‬روی‭ ‬سطح‭ ‬پارچه‭ ‬دیده‭ ‬می‌شوند‭. ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬نخ‌هایی‭ ‬با‭ ‬تاب‭ ‬کم‭ (‬شل‌تاب‭) ‬و‭ ‬تاب‌زیاد‭ (‬سفت‌تاب‭) ‬رگه‌های‭ ‬اریب‭ ‬برسطح‭ ‬پارچه‭ ‬نمایان‌تر‭ ‬می‌شدند‭.‬

تا‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬نمونه‌ای‭ ‬از‭ ‬بافت‭ ‬ساتن‭ ‬منظم‭ ‬به‌دست‭ ‬نیامده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬طرح‭ ‬اریبی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬نخ‭ ‬تار‭ ‬روی‭ ‬سه‭ ‬نخ‭ ‬پود‭ ‬حرکت‭ ‬می‌کند،‭ ‬نشان‭ ‬از‭ ‬حرکت‭ ‬طراحان‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬خلق‭ ‬طرح‭ ‬ساتن‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬ساتن‭ ‬نامنظم‭ ‬بافته‭ ‬می‌شد‭. ‬

در‭ ‬دوران‭ ‬اولیه‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬سلجوقی،‭ ‬تولید‭ ‬پارچه‭ ‬دورو‭ ‬یا‭ ‬دو‌پودی‭ ‬بسیار‭ ‬رایج‭ ‬بود‭. ‬

پارچه‌بافی‭ ‬با‭ ‬نقوش‭ ‬پچیده‌ی‭ ‬گیاهی‭ ‬و‭ ‬حیوانی‭ ‬از‭ ‬واسط‭ ‬دوره‭ ‬ساسانی،‭ ‬وجود‭ ‬دستگاه‌های‭ ‬بافندگی‭ ‬پیچیده‭ ‬را‭ ‬تأیید‭ ‬می‌کند‭. ‬این‭ ‬طرح‌های‭ ‬پیچیده‭ ‬را‭ ‬زمانی‭ ‬می‌توان‭ ‬بافت‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬کدام‭ ‬از‭ ‬نخ‌های‭ ‬تار‭ ‬هر‭ ‬وقت‭ ‬که‭ ‬لازم‭ ‬بود‭ ‬بالا‭ ‬برود‭ ‬این‭ ‬عمل‭ ‬با‭ ‬دستگاه‭(‬چله‌کش‭) ‬امکان‌پذیر‭ ‬بود‭.‬‮«‬رولف‮»‬‭ ‬معتقد‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬چین‭ ‬اختراع‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬اصلاحاتی‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬دستگاه‭ ‬در‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬سنتی‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬دستگاه‌های‭ ‬‮«‬زری‌بافی‮»‬‭ ‬یا‭ ‬‮«‬نقشه‭ ‬بندی‮»‬‭ ‬در‭ ‬صنعت‭ ‬نساجی‭ ‬امروز‭ ‬به‭ ‬‮«‬ژاکارد‮»‬‭ ‬معروف‭ ‬است‭. (‬طالب‌پور،۱۰۷،۱۳۹۲‭)‬

بعضی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬طرح‌ها‭ ‬دارای‭ ‬خلاقیت‭ ‬بسیار‭ ‬بالایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬امروزه‭ ‬با‭ ‬پیشرفت‭ ‬صنعت‭ ‬و‭ ‬ماشین‭ ‬آلات‭ ‬پیشرفته‭ ‬کمتر‭ ‬می‌توان‭ ‬مثل‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬آورد‭. ‬برای‭ ‬مثال‭ ‬پارچه‭ ‬دولا‭ ‬با‭ ‬شرایط‭ ‬خاص‭ ‬تولید‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬باعث‭ ‬تعجب‭ ‬و‭ ‬حیرت‭ ‬بسیار‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬شرح‭ ‬آن‭ ‬می‌پردازیم‭. ‬نوعی‭ ‬پارچه‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬طراحان‭ ‬و‭ ‬مبتکران‭ ‬به‭ ‬دنیا‭ ‬عرضه‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬باعث‭ ‬ترقی‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬دنیا‭ ‬گشت‭ ‬که‭ ‬مرکب‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬مختلف‭ ‬بوده‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬یکدیگر‭ ‬کاملاً‭ ‬فرق‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬هم‭ ‬بافته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬گاهی‭ ‬یکی‭ ‬زیر‭ ‬و‭ ‬دیگری‭ ‬در‭ ‬رو‭ ‬تشکیل‭ ‬شکل‭ ‬طرح‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬می‌داده‭ ‬است‭. ‬دکتر‭ ‬فیلیپس‭ ‬آرمان‭ ‬در‭ ‬کتاب‭ (‬صنایع‭ ‬ایران‭) ‬شرح‭ ‬مفصلی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬نوع‭ ‬منسوج‭ ‬درج‭ ‬نموده‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬میان‭ ‬انواع‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬عصر‭ ‬به‌دست‌آمده‭ ‬است‭ ‬یک‭ ‬نوع‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬تغییر‭ ‬نور‭ ‬تغییر‭ ‬رنگ‭ ‬می‌دهد‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬سبک‭ ‬و‭ ‬نازک‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬طرح‭ ‬حیوانات‭ ‬و‭ ‬خطوط‭ ‬کوفی‭ ‬بسیار‭ ‬عالی‭ ‬نقش‭ ‬گردیده‭ ‬است،‭ ‬رنگ‌های‭ ‬آن‭ ‬عبارتند‭ ‬از‭ ‬سبز‭ ‬و‭ ‬سفید‭ ‬روی‭ ‬زمینه‭ ‬طلائی‭ ‬و‭ ‬قرمز‭ ‬و‭ ‬قهوه‌ای‭(‬موزه‭ ‬لوور‭) ‬تکه‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬سفید‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نقشه‌ی‭ ‬آن‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬سفید‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬قدری‭ ‬ریز‭ ‬بافته‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬نقش‭ ‬آن‭ ‬دیده‭ ‬نمی‌شود‭ ‬مگر‭ ‬آنکه‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬طرف‭ ‬نگاه‭ ‬کنید‭. ‬پیدا‭ ‬کردن‭ ‬نقشه‭ ‬آن‭ ‬باعث‭ ‬تعجب‭ ‬و‭ ‬حیرت‭ ‬و‭ ‬مسرت‭ ‬ببینده‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬ایجاد‭ ‬حس‭ ‬مخصوص‭ ‬می‌نماید‭(‬امروزه‭ ‬در‭ ‬طراحی‌های‭ ‬جدید‭ ‬این‭  ‬نوع‭ ‬را‭ ‬طرح‌های‭ ‬سرژه‭ ‬سایه‌دار‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬اطلس‭ ‬سایه‌دار‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬به‭ ‬طرف‭ ‬دیگر‭ ‬نور‭ ‬هدایت‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬چشم‭ ‬انسان‭ ‬به‭ ‬حالت‭ ‬رقص‭ ‬نور‭ ‬در‭ ‬می‌آید‭ ‬که‭ ‬البته‭ ‬این‭ ‬وضعیت‭ ‬در‭ ‬ابریشم‭ ‬ظاهر‭ ‬می‌شود‭.(‬شیرزاده،۱۳۹۰‭)‬که‭ ‬به‭ ‬پارچه‭ ‬رنگ‭ ‬و‭ ‬نیم‭ ‬رنگ‭ ‬معروف‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬بافت‭ ‬این‭ ‬پارچه‭ ‬زمینه‭(‬تار‭) ‬و‭ ‬نقوش‭(‬پودها‭) ‬همرنگ‭ ‬می‌باشند‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬فقط‭ ‬براق‭ ‬است‭ ‬به‌طوریکه‭ ‬کمی‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬زمینه‭ ‬پارچه،‭ ‬برجسته‭ ‬نمایان‭ ‬می‌شود‭. (‬روح‌فر،۱۱،۱۳۹۴‭)  ‬تابیده‭ ‬شده‭ ‬است‭. (‬s‭) ‬یک‭ ‬نمونه‭ ‬از‭ ‬پارچه‌های‭ ‬عصر‭ ‬سلجوقی‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬موزه‭ ‬مقدم‭ ‬موجود‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬پود‭ ‬آن‭ ‬از‭ ‬چپ‭ ‬به‭ ‬راست‭ ‬و‭ ‬توضیح‭ ‬آنکه‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬محققان‭ ‬پارچه‌های‭ ‬بافته‭ ‬شده‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬شیوه‭ ‬را‭ ‬مخصوص‭ ‬مصر‭ ‬می‌دانند‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬فقدان‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ایرانی‭ ‬منصوب‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬که‭ ‬هویت‭ ‬قطعی‭ ‬داشته‭ ‬باشند،‭ ‬مطالعه‭ ‬تطبیقی‭ ‬پارچه‭ ‬حاضر‭ ‬ضروری‭ ‬است‭.‬

نتایج‭ ‬این‭ ‬تحقیق‭ ‬مبین‭ ‬آن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬الیاف‭ ‬پارچه‭ ‬مذکور«ابریشم‮»‬‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬تکینیک«کج‭ ‬راه‮»‬‭ ‬یا«اریب‭ ‬راه‮»‬،‭ ‬احتمالاً‭ ‬در‭ ‬قرن‭ ‬ششم‭ ‬هجری‭ ‬قمری‭(‬دوره‭ ‬سلجوقی‭)‬،‭ ‬بافته‭ ‬شده‭ ‬است‭. (‬مهجور،علی‭ ‬نژاد‭ ‬اسبوئی،‭ ‬۱۳۹۱‭)‬

یکی‭ ‬از‭ ‬تکنیک‌های‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬اولیه‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬سلجوقی‭ ‬ـ‭ ‬چنان‌که‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬آن‭ ‬اشاره‭ ‬شد‭ ‬ـ‭ ‬پارچه‭ ‬دورو‭ ‬یا‭ ‬دوپودی‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬منیر‭ ‬می‌باشد‭. ‬نحوه‭ ‬بافت‭ ‬این‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬هنگام‭ ‬بافت،‭ ‬علاوه‭ ‬برتار،‭ ‬که‭ ‬زمینه‭ ‬را‭ ‬شکل‭ ‬می‌دهد‭ ‬همزمان‭ ‬دوسری‭ ‬پود‭ ‬برای‭ ‬نقش‌اندازی‭ ‬در‭ ‬پشت‭ ‬و‭ ‬روی‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬می‌رود‭ ‬و‭ ‬چون‭ ‬نقشه‭ ‬یکی‭ ‬است،‭ ‬نقش‭ ‬پشت‭ ‬و‭ ‬روی‭ ‬پارچه‭ ‬یکسان‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬رنگ‌های‭ ‬مخالف‭ ‬بافته‭ ‬می‌شود‭. ‬بدین‭ ‬ترتیب،‭ ‬یک‭ ‬روی‭ ‬پارچه‭ ‬دارای‭ ‬زمینه‭ ‬و‭ ‬نقشی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬طرف‭ ‬دیگر‭ ‬درست‭ ‬عکس‭ ‬رنگ‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬دارد؛‭ ‬یعنی‭ ‬اگر‭ ‬زمینه‭ ‬روی‭ ‬پارچه‭ ‬سفید‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬نقش‭ ‬آن‭ ‬سیاه‭ ‬است،‭ ‬طرف‭ ‬دیگر‭ ‬زمینه‭ ‬سیاه‭ ‬و‭ ‬نقش‭ ‬سفید‭ ‬دارد‭. ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬مراکز‭ ‬تولید‭ ‬این‭ ‬پارچه‭ ‬شهر‭ ‬ری،‭ ‬شیراز‭ ‬و‭ ‬فسا‭ ‬بود‭. ‬ری‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬معروف‌ترین‭ ‬مراکز‭ ‬بافندگی‭ ‬پارچه‌های‭ ‬ابریشم‭ ‬در‭ ‬قبل‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌رفت‭ ‬به‭ ‬خصوص‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬پارچه‭ ‬ابریشمی‭ ‬منیر‭ ‬که‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬این‭ ‬نوع‭ ‬پارچه‭ ‬به‭ ‬منیر‭ ‬رازی‭(‬پارچه‭ ‬دوپودی‭ ‬منسوب‭ ‬به‭ ‬ری‭) ‬معروف‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬شاخص‌ترین‭ ‬پارچه‌های‭ ‬قرون‭ ‬اولیه‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬سلجوقی‭ ‬گردید‭. ‬چنان‌که‭ ‬اصطخری‭ ‬آورده‭ ‬است‭: ‬از‭ ‬ری‭ ‬جامه‭ ‬منیر‭ ‬خیزد‭. ‬ری‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬این‌‭ ‬که‭ ‬مرکز‭ ‬تولید‭ ‬پارچه‭ ‬بوده‭ ‬است،‭ ‬مرکز‭ ‬تجاری‭ ‬و‭ ‬میانجی‭ ‬نواحی‭ ‬خراسان،‭ ‬گرگان،‭ ‬عراق‭ ‬و‭ ‬طبرستان‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌رفت‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬دروازه‌های‭ ‬جهان‭ ‬و‭ ‬‮«‬عروس‭ ‬جهان‮»‬‭ ‬محسوب‭ ‬می‌شد‭.(‬روح‌فر،۱۱،۱۳۹۴‭)‬

مراکز‭ ‬پارچه‌بافی‭: ‬

در‭ ‬قرون‭ ‬اولیه‭ ‬اسلامی‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬و‭ ‬فعال‌ترین‭ ‬کارگاه‌های‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬طبرستان،‭ ‬گرگان،‭ ‬فارس‭ ‬و‭ ‬خوزستان‭ ‬متمرکز‭ ‬بوده‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقیان‭ ‬یزد‭ ‬و‭ ‬کاشان‭ ‬و‭ ‬تبریز‭ ‬اضافه‭ ‬گردید‭.‬

منابع‭: ‬

۱‭.‬تقی‌پور‭ ‬پریسا،‭ ‬فهیمی‌صفا‭ ‬ملیحه،‭(‬۱۳۹۵‭)‬،‭ ‬بررسی‭ ‬تطبیقی‭ ‬نقوش‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬با‭ ‬قاجار،‭ ‬چهارمین‭ ‬کنفرانس‭ ‬بین‭ ‬المللی‭ ‬پژوهش‭ ‬در‭ ‬علوم‭ ‬و‭ ‬تکنولوژی،‭ ‬سن‌پترزبورگ،‭ ‬روسیه

۲‭.‬دادور‭ ‬ابوالقاسم،‭ ‬حدیدی‭ ‬الناز،‭(‬۱۳۹۲‭)‬،‭ ‬بررسی‭ ‬نقوش‭ ‬منسوجات‭ ‬قرون‭ ‬اولیه‭ ‬اسلامی‭(‬از‭ ‬قرن‭ ‬اول‭ ‬هجری‭ ‬قمری‭ ‬تا‭ ‬اواخر‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭)‬،‭ ‬جلوه‭ ‬هنر‭ ‬ـ‭ ‬دوره‭ ‬جدید،‭ ‬شماره‭ ‬ششم

۳‭.‬روح‌فر،‭ ‬زهره،‭(‬۱۳۹۴‭)‬،‭ ‬نگاهی‭ ‬بر‭ ‬پارچه‌بافی‭ ‬دوران‭ ‬اسلامی،چاپ‭ ‬چهارم،‭ ‬تهران،‭ ‬سازمان‭ ‬مطالعه‭ ‬و‭ ‬تدوین‭ ‬کتب‭ ‬علوم‭ ‬انسانی‭ ‬دانشگاه‌ها‭(‬سمت‭)‬،‭ ‬مرکز‭ ‬تحقیق‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬علوم‭ ‬انسانی؛‭ ‬سازمان‭ ‬میراث‭ ‬فرهنگی،‭ ‬صنایع‭ ‬دستی‭ ‬و‭ ‬گردشگری‭ ‬کشور

۴‭.‬ریاضی،‭ ‬محمد‭ ‬رضا،‭(‬۱۳۹۱‭)‬،‭ ‬تاریخ‭ ‬هنر‭ ‬جهان،‭ ‬چاپ‭ ‬دوم،‭ ‬تهران،‭ ‬شرکت‭ ‬چاپ‭ ‬و‭ ‬نشر‭ ‬کتاب‌های‭ ‬درسی‭ ‬ایران

۵‭.‬زنداوی‭ ‬عسل،‭(‬۱۳۸۸‭)‬،‭ ‬بررسی‭ ‬نقوش‭ ‬دستبافته‌های‭(‬پارچه‌های‭) ‬دوره‭ ‬سلجوقی‭ ‬و‭ ‬ایلخانی،دو‭ ‬فصلنامه‭ ‬علمی‭ ‬ـ‭ ‬پژوهشی‭ ‬هنرهای‭ ‬تجسمی‭ ‬نقش‌مایه،‭ ‬سال‭ ‬دوم،‭ ‬شماره‭ ‬چهارم

۶‭.‬شیرزاده‭ ‬اکبر،‭(‬۱۳۹۰‭)‬،‭ ‬پژوهشی‭ ‬در‭ ‬پارچه‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬سلجوقیان‭ ‬تا‭ ‬صفویه،‭ ‬مجله‭ ‬نساجی‭ ‬امروز،‭ ‬شماره‭ ‬صد‭ ‬وششم

۷‭. ‬طالب‌پور،‭ ‬فریده،‭(‬۱۳۹۲‭)‬،‭ ‬تاریخ‭ ‬پارچه‭ ‬و‭ ‬نساجی‭ ‬در‭ ‬ایران،‭ ‬چاپ‭ ‬دوم،‭ ‬تهران،‭ ‬دانشگاه‭ ‬الزهراء

۸‭.‬غلامرضایی‭ ‬زهرا،‭(‬۱۳۹۴‭)‬،‭ ‬نگاره‌های‭ ‬منسوجات‭ ‬ایرانی‭ ‬از‭ ‬دوره‭ ‬باستان‭ ‬تا‭ ‬عصر‭ ‬صفوی،‭ ‬فصلنامه‭ ‬فرهنگ‭ ‬مردم‭ ‬ایران،‭ ‬شماره‭ ‬۴۲‭ ‬و۴۳

۹‭.‬غیبی،‭ ‬مهرآسا،‭(‬۱۳۹۲‭)‬،‭ ‬تاریخ‭ ‬پوشاک‭ ‬اقوام‭ ‬ایرانی،‭ ‬چاپ‭ ‬پنجم،‭ ‬تهران،انتشارات‭ ‬هیرمند

۱۰‭.‬کمیزی‭ ‬اقدس،‭ ‬حسنی‭ ‬غلامرضا،‭ ‬جلالی‌جعفری‭ ‬بهنام،‭(‬۱۳۹۳‭)‬،‭ ‬بررسی‭ ‬نماد‭ ‬درخت‭ ‬زندگی‭ ‬در‭ ‬پارچه‭ ‬سلجوقی

۱۱‭.‬مهجور‭ ‬فیروز،‭ ‬علی‌نژاد‭ ‬اسبوئی‭ ‬زهرا،‭(‬۱۳۹۱‭)‬،‭ ‬بررسی‭ ‬تطبیقی‭ ‬نقش‌مایه‭ ‬و‭ ‬بافت‭ ‬یک‭ ‬نمونه‭ ‬از‭ ‬پارچه‌های‭ ‬عصر‭ ‬سلجوقی‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬موزه‭ ‬مقدم‭ ‬دانشگاه‭ ‬تهران،‭ ‬نشریه‭ ‬مطالعات‭ ‬تطبیقی‭ ‬هنر‭(‬دو‭ ‬فصلنامه‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬پژوهشی‭)‬،‭ ‬سال‭ ‬دوم،‭ ‬شماره‭ ‬سوم

۱۲‭.‬یاوری،‭ ‬حسین،‭(‬۱۳۹۲‭)‬،‭ ‬نساجی‭ ‬سنتی‭ ‬ایران،‭ ‬چاپ‭ ‬سوم،تهران،انتشارات‭ ‬سوره‭ ‬مهر

۱۳‭.‬خط‭ ‬نوشته‌ها‭ ‬روی‭ ‬پارچه‌های‭ ‬دوره‭ ‬اسلامی،‭ ‬دو‭ ‬فصلنامه‭ ‬مدرس‭ ‬هنر،‭ ‬دوره‭ ‬دو،‭ ‬شماره‭ ‬دو،‭ ‬پاییز‭ ‬و‭ ‬زمستان‭ ‬۱۳۸۶

نگارش‭ : ‬زینب‭ ‬عزتی‭ – ‬مجید‭ ‬شریف‭ ‬زاده

اشتراک رایگان سالانه مجله کهن

جهت دریافت اشتراک رایگان سالانه مجله نساجی و فرش ماشینی کهن در فرم زیر ثبت نام کنید

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
×