پشم ایرانی و یک تراژدی غم انگیز

پشم ایرانی و یک تراژدی غم انگیزليف پشم يكي از محصولات استراتژيك در دنيا و نعمتي است كه در اختيار ما انسانها قرار گرفته تا از آن براي رفاه و آسايش خود استفاده كنيم. اما متاسفانه داستان پشم در ايران بسيار غم انگيز است و مصداق اين شعر بسيار زيباي مولانا جلال الدين كه “شكر نعمت نعمتت افزون كند … كفر، نعمت از كفت بيرون كند”

كفران نعمت پشم ايراني موجب شده تا در شرايط فعلي بخش مهمي از پشم گوسفندان ايراني سوزانده شود يا در زير خاك دفن شود و يا به صورت ناشور به قيمت بسيار ارزان به عراق و افغانستان برود. آنگاه ما ايراني هايي كه عاشق فرش هستيم از داشتن يك فرش پشمي مرغوب و سازگار با محيط زيست و بدون ضرر براي بدن محروم مي شويم و خانه هاي مان پر مي شود از فرش‌هاي اكريليك، پلي‌استر، پلي‌پروپيلن و … و انواع ناراحتي ها و بيماري هايي كه ممكن است در دراز مدت به بدن ما و يا فرزندان ما وارد شود در كمين نشسته…

اگر نعمت پشم ايراني كه بهترين و مناسب ترين ليف دنيا براي توليد نخ فرش است را كفران نمي‌كرديم امروز فرش هاي ماشيني پشمي مرغوب نه تنها خانه هايمان را فرش مي كرد بلكه به عنوان يك محصول صادراتي ارزشمند در همه جاي دنيا به آن افتخار مي‌كرديم.

در اين مصاحبه با يكي از محققان پشم ايراني كه بيش از ۲۲ سال از عمر خود را در اين بخش صرف تحقيق و بررسي كرده آشنا مي شويد. ايشان از فارغ التحصيلان رشته مهندسي الكترونيك هستند كه موفق به اختراع شيوه بسيار ويژه اي براي فرآوري پشم و توليد نخ فرش پشمي از پشم گوسفندان ايراني شده‌اند كه در مركز اختراعات سوئيس ثبت اختراع شده است. آخرين گفتگوي من با ايشان ۹ سال پيش بود كه با شور و حرارت زيادي در حال برنامه ‌ريزي براي اجرايي كردن اين اختراع در ايران بودند ولي حالا پس از گذشت سالها و بي‌مهري‌ها و عدم توجه، ايشان را در آستانه مهاجرت و راه اندازي اين سيستم در آلمان و سوئد قرار داده است. حكايت  جالبي است كه در زير مي‌خوانيد:

 

◄آقاي  زندي پور چطور به بحث پشم ايراني و استفاده از آن در فرش ماشيني علاقه مند شديد؟

به عنوان  يك فارغ التحصيل رشته الكترونيك در سالهاي جنگ و پس از آن در شركتي مشغول فعاليت بودم كه نمايندگي خطوط و ماشين آلات نساجي از توليد الياف گرفته تا پارچه و بي بافت ها را در اختيار داشتند و تيم ما در بسياري از شركت هاي نساجي ايران در آن زمان خطوط توليدي نساجي و بخش هاي اتوماسيون صنعتي را نصب و راه اندازي مي كرد.  حدود ۱۲ سال در اين بخش تجربه كسب كردم تا اين كه براي گذراندن يك دوره اندازه گيري لايه هاي كاردينگ هاي پشمي با اشعه گاما راهي كمپاني اوجه بلژيك شدم.

علت حضور من در اين دوره وجود يك دستگاه از اين ماشين كاردينگ در كارخانه معظم راوند كاشان بود و ما براي راه اندازي و تعمير و نگهداري اين دستگاه كاردينگ بايد اين دوره را مي گذرانديم. در آن زمان در راوند كاشان فرش هاي ماشيني پشمي بسيار مرغوب توليد و نخ پشمي آن نيز در همان مجموعه ريسيده مي‌شد. همان جا بود كه به الياف پشم و كاربرد آنها در فرش ماشيني علاقه‌مند شده و تحقيقات گسترده اي را در خصوص پشم ايراني و فرآوري آن آغاز كردم.

متاسفانه در حال حاضر فرش اكريليك و پلي استر و پلي پروپيلن و غيره كه همه مشتقات نفتي و مواد پلاستيكي هستند خانه هاي ما را پر كرده و متاسفانه نتايج آن را در افزايش و رشد بيماري‌هاي تنفسي سرطان و غيره مي‌بينيم.  در ايران پشم به ميزان كافي در ايران وجود دارد و سالانه ۷۰ تا ۷۵ هزار تن توليد پشم گوسفند داريم كه عمدتا از دام ها در خراسان، خوزستان، آذربايجان، سيستان و بلوچستان و كردستان به دست مي آيد.

اما پشم ايران به چند دليل ناخالصي زيادي دارد كه  مهمترين آنها عبارتند از: اختلاط نژادي، علوفه نامناسب و عدم اصلاح نژاد. به اين دلايل پشم ايراني داراي الياف مرده زيادي است كه قابليت ريسندگي ندارند و بايد از دسته الياف جدا شوند.

 

◄چرا پشم ايران امروز بيش از هر زمان ديگري مورد بي مهري قرار گرفته و از آن استفاده نمي شود؟

پشم يك ليف خارق العاده است كه تمركز روي ويژگي‌هاي آن حيرت برانگيز است. هر ليف پشم ايران ۳۴ تا ۳۶ ميكرون ضخامت دارد و ساختار آن به صورت يك زنجيره پروتئيني است.

در داخل هر ليف ۲۰ تا ۲۵ تار نازك تر وجود دارد كه هريك بين يك تا دو ميكرون ضخامت دارند و داخل آنها حباب هاي هوايي مانند كپسول حركت مي‌كند و اين حباب هاي هواي داخل ليف خواص استثنايي عايق گرما و سرما بودن را ايجاد مي كند.

از آنجا كه پشم طبيعي سازگارترين الياف با طبيعت انسان است اهميت اين مواد اوليه با ارزش در صنايع نساجي و نهايتاً فرش دستباف و ماشيني آشكار مي گردد.

بنا بر تحقيقات و بررسيهاي انجام گرفته امكان استفاده از الياف پشم گوسفندان بومي به منظور ريسيدن نخهاي ظريف در سيستم هاي سمي ورستد كه عمدتاً مصرف فرش دستباف مي باشد وجود ندارد و در سيستمهاي كلفت ريسي به نخهاي ۲ الي ۵ متريك تبديل مي گردد.

دليل اين امر وجود الياف مرده و موئي شكل، كمپ و مدولايي ، و هتروتيپ بوده كه بصورت ژنتيكي همراه الياف پشم رشد كرده و از ساختار فيزيكي متفاوتي نسبت به پشم حقيقي كه چگالي آن ۱/۳۲ است برخوردار مي باشد.

 

الياف زائد، مرده و مويي شكل به دليل كوتاه بودن، شكنندگي، بدون جعد بودن، عدم رنگ پذيري و نيز  قطر و ضخامت بالايي كه دارند بايد از بين الياف جدا شوند.

از آنجايي كه گوسفندان در ايران با هدف توليد گوشت و شير نگهداري مي‌شوند و الياف پشم اهميت بسيار كمي پيدا كرده و الياف مدولا و كمپ يا همان الياف مرده زيادي در داخل بيده گوسفند وجود دارد. در يك بيده گوسفند ايراني كه دو تا سه كيلو وزن دارد حاوي ۵۰ درصد ناخالصي است كه شامل فضولات حيواني، ناخالصي هاي گياهي و الياف مرده است. الياف مرده حدود ۸۰ ميكرون ضخامت دارند كه بسيار ضخيم زبر شكننده هستند و رنگ پذيري ندارند و در سيستم هاي سمي ورستد كه اصلاً قابليت ريسندگي ندارند و در سيستم هاي پشمي نيز از ساختار نخ  بعد از مدتي پا خوردن جدا مي‌شود و باعث نخ نما شدن فرش مي‌شود.

نابود شدن صنعت توليد الياف و نخ پشمي در ايران در واقع به دو دليل بي‌تدبيري داخلي و مشكلات جهاني آب و انرژي رخ داده است. در حال حاضر در همه كشورها مسئله فرآوري و توليد نخ پشم مرغوب يك مسئله اساسي است.

 

براي اينكه اين مشكل بيشتر قابل لمس باشد بهتر است به طور خلاصه پروسه استحصال پشم را توضيح دهيم. پس از چيده شدن پشم از روي بدن گوسفند و سورت بندي آن به طور سنتي در همه كشورهاي جهان به همراه تمام فضولات حيواني، ضايعات گياهي و الياف مرده و الياف سالم وارد حوضچه هاي شستشو مي شود كه بايد الياف پشم را با آب گرم در دماي ۶۵ درجه سانتيگراد و مواد شوينده خاصي شستشو دهند و در چند مرحله ضايعات آن را جدا كنند.

اين پروسه امروز در دنيا به طور جدي مورد مخالفت سازمان هاي محيط زيستي قرار گرفته چرا كه علاوه بر مصرف آب بسيار زياد به مصرف انرژي زياد جهت گرم كردن آب تا دماي ۶۵ درجه، مشكل اساسي پساب‌هاي آن وجود دارد كه حاوي باقيمانده هاي مواد شيميايي و شوينده است كه در حين پروسه شستشو به آب اضافه مي‌شود به اين دلايل بسياري از پشم شويي ها تعطيل شده‌اند و حتي اتحاديه اروپا به طور جدي به دنبال پروژه ها و ابداعات جايگزين است تا به طور كلي از پشم شويي ها از مدار كار خارج شوند. امروز ديگر در هيچ كجاي دنيا واحدهاي پشم شويي صرفه اقتصادي و محيط زيستي ندارند.

جالب است بدانيد براي شستشوي يك كيلوگرم پشم ۱۷ كيلو آب گرم ۶۵ درجه لازم است و اينجا دقيقا جايي است كه اختراع ما مي تواند كارساز باشد.

 

◄لطفاً بيشتر در مورد اين اختراع و كاربرد آن در صنعت پشم توضيح دهيد.

ما پس از تحقيقات متعدد موفق شديم سيستمي را اختراع كنيم كه مي‌تواند با ۸۰ درصد مصرف آب كمتر جايگزين پشم شويي هاي سنتي ‌شود و مهمتر از آن مي‌تواند تفكيك الياف مرده را به راحتي انجام و خلوص پشم را به شدت افزايش دهد. در اين سيستم در ابتدا و بدون استفاده از آب، تنها با باردار كردن الياف پشم مي توانيم به راحتي الياف پشم مرغوب را از بقيه ضايعات و الياف مرده جدا كرده و محصولات جانبي زيادي توليد كنيم.

اولا ضايعات گياهي و حيواني به دليل اينكه به طور خشك جدا مي شوند به عنوان كود شيميايي جمع آوري مي شوند. همچنين الياف مرده كه به دليل چگالي متفاوت و بار الكتريكي از الياف مرغوب جدا شده‌اند در توليد عايق هاي حرارتي و نمدهاي صنعتي مورد استفاده قرار مي گيرند و محصول نهايي و ارزشمند ديگري به نام روغن پشم يا wool wax كه از آن ماده لانولين گرفته مي شود و در صنايع آرايشي و بهداشتي مصرف زيادي دارد از هم جدا مي‌شود. در اين سيستم پشم تميز شده تنها به يك شستشوي نهايي نياز دارد و تا ۸۰ درصد مصرف آب، انرژي و توليد پسابهاي صنعتي كاسته مي‌شود.

 

در واقع مهمترين كار ما همان جداسازي الياف مرده است كه خلوص الياف را بسيار بالا مي‌برد. اگر در الياف پشم الياف مرده وجود داشته باشد نهايتاً مي‌توان نمره نخ ۲٫۵ تا ۵ متريك را با آن توليد كرد كه براي كلفت ريسي و قالي‌هاي به اصطلاح خرسكي و گليم مناسب است و ارزش بسيار پاييني دارد. با جداسازي الياف مرده خلوص بالا رفته و مي توان آن  را در سيستم سمي ورستد ريسندگي كرد و به نمره نخ هاي ۵ تا ۲۵ متريك تبديل كرد كه نخ هاي فرش بسيار مناسبي براي توليد فرش ماشيني و فرش هاي دستباف و مرغوب را به ما مي‌دهد و آنگاه مي توانيم با قيمت بسيار ارزان فرشهاي ماشيني پشمي به بازار ارائه كنيم كه در مقايسه با فرش اكريليك قيمت بسيار ارزان تري خواهد  داشت.

 

خط توليد اختراع احياء الياف پشم كه در ايران و سوئيس به ثبت رسيده است، توانايي فرآوري الياف پشم را به روش الكترواستاتيكي با ظرفيت ۳۰۰ كيلوگرم در ساعت با ويژگي هاي ذيل دارد:

۱- از مهمترين ويژگيهاي اين سيستم تفكيك الياف مرده و مويي شكل از پشم حقيقي مي باشد كه با بالابردن خلوص الياف و توليد تاپس پشمي امكان ريسيدن نخهاي ظريف و با كيفيت از نمره ۵  الي ۲۰ متريك را فراهم مي سازد.

ضمن اينكه الياف مرده و مويي شكل تفكيك شده و در صنعت عايقهاي حرارتي و نمدهاي صنعتي بعنوان يك محصول جانبي امكان بازيافت مي يابند.

۲ – با توجه به اينكه ۸۰ ٪  ناخالصيهاي گياهي و فضولات حيواني در اين روش بصورت خشك جداسازي مي گردند، مواد زائد به كود كشاورزي تبديل و بصورت يك محصول جانبي به چرخه طبيعت بازمي گردد.

۳ – با نظر به كاهش حجم پساب و آب مصرفي به حداقل ممكن (۸۰ ٪ كاهش مصرف آب) جهت چربيگيري الياف پشم، صرفه اقتصادي استحصال لائولين (چربي با ارزش پشم) كه يكي از مواد ارزشمند در صنايع بهداشتي و آرايشي است و تاكنون امكان توليد آن وجود نداشته بصورت يك محصول جانبي فراهم مي گردد.

آنچه در اين طرح حائز اهميت بسيار است:

​۱ – اهميت به انرژي و مصرف آب

​۲ – توجه به منابع مواد اوليه طبيعي و بكارگيري بهينه آن

۳ – توجه به مشكلات زيست محيطي

​۴ – بازيافت ناخالصيها و بازگرداندن آن به چرخه طبيعت ميباشد

 

◄كشورهاي صاحب نام در توليد پشم گوسفند نظير استراليا و نيوزلند چطور اين مشكلات را حل كرده‌اند؟

در كشورهايي نظير استراليا و نيوزلند در يك پروسه ۱۵۰ ساله اصلاح نژاد گوسفندان انجام شده است و  گوسفندان تنها با هدف توليد پشم پرورش داده مي شود و از روش‌هاي بسيار حرفه اي و مدرن جهت چيدن پشم ها استفاده مي شود. وقتي كشوري با تلاش و برنامه ريزي  بتواند در يك پروسه زماني طولاني اصلاح نژاد را انجام بدهد ميزان الياف مرده در داخل بيده گوسفند به شدت كاهش مي‌يابد و كيفيت پشم توليدي بسيار بالا مي‌رود. متاسفانه در ايران به دليل كيفيت پايين و عدم فرآوري و توجه به پشم حجم بسيار زيادي سوزانده و دفن مي شود چرا كه براي دامداران سودي ندارد. (به اجبار بايد سالي يك يا دو بار پشم گوسفندان چيده شود تا گوسفند سنگين نشود و عرق نكند)

 

◄با توجه به اهميت اختراع شما و اين كه مي‌تواند به خوبي استفاده از پشم ايراني و توليد نخ پشم مرغوب را احيا كنند توجهي نشده است؟

متاسفانه در ۲۰ سال اخير تلاش هاي بسياري كرده ايم كه بتوانيم دولتمردان و دست اندركاران پشم را متقاعد كنيم اما تا به حال موفق نشده ايم اين پروژه در سال ۲۰۰۲ در مركز اختراعات ژنو ثبت اختراع شده و در ايران نيز در سال ۱۳۸۰ ثبت اختراع شده و به صورت پايلوت نيز در شهركرد اجرا شده كه نتايج بسيار خوبي داشته است. اما متاسفانه اراده و تصميمي براي احياي پشم ايراني به طور گسترده و ملي وجود ندارد و به علت عدم توجه و كوبيدن به در بسته پس از ده‌ها سال به دنبال اين هستيم كه اين پروژه را به سوئد و آلمان منتقل كرده و در آنجا اجرايي كنيم.

متاسفانه داستان پشم در ايران بسيار غم انگيز است. هزاران تن از اين ليف ارزشمند و استراتژيك از بين مي‌رود در حالي كه پشم ايراني بهترين الياف دنيا براي استفاده در فرش و كفپوش ها است. حتي در مقطعي پشم هاي بسيار خوبي از نيوزيلند و استراليا براي استفاده در فرش دستباف وارد كردند كه پس از مدتي فرش توليدي نمدي شد در حالي كه پشم ايراني هر چه بيشتر پا بخورد به دليل ضخامت مناسب آن درخشنده تر و زيباتر مي شود و مي تواند  ساليان دراز عمر كند.

 

سيستم اختراعي ما مي تواند ساعتي ۳۰۰ كيلو گرم و روزي ۶ تن و حدود ۲ هزار تن در سال الياف پشم را فراوري كند. اگر در كل كشور و به ويژه در استان‌هاي عمده توليدي ۳۰ واحد با اين مشخصات تاسيس شود علاوه بر ايجاد اشتغال در روستاها و مناطق محروم و سودآوري بسيار بالا باعث ورود همه توليد پشم ايران به پروسه فرآوري و توليد هزاران تن نخ پشم مرغوب را خواهد داشت. با توليد انواع نخ هاي پشمي در داخل كشور يك فرش ماشيني با پشم طبيعي و مرغوب كه هيچ ضرري براي بدن ندارد با قيمت بسيار ارزان تر از فرش اكريليك،  پلي‌استر و غيره وارد خانه‌هاي ايرانيان مي شود. قطعاً يك بازار بسيار داغ براي صادرات آن ايجاد خواهد شد بايد به اين مسئله بايد ديد ملي نگاه كرد كه الياف پشم براي سلامتي ما و جامعه و فرزندان را مهم هستند و نبايد اين نعمت خدادادي را با دستان خودمان نابود كنيم.

در پايان از مجله كهن كه توجه ويژه اي به اين مساله داشته تشكر مي نمايم.

 

استاندارد ملى به شماره  ٩٤٨٩
  ويژگى هاى تاپس پشم مصرفى در خامه ى فرش  – ويژگيها 

١- نوع الياف:

الياف موجود در تاپس بايد از الياف پشم خالص نو و چيده شده بوده و عارى از پشم دباغى ، صدمه ديده بطور فيزيكى، شيميايى، توسط قارچها، باكترى ها و حشرات باشد.

٢- الياف مدولايى:

نسبت الياف پشم غير حقيقى، بصورت انواع الياف مدولايى حد اكثر ١٠درصد الياف تاپس توصيه ميگردد.

٣-الياف مرده:

حد اكثر مجاز الياف مرده (كمپ) در تاپس ٥درصد ميباشد.

٤-تعداد الياف رنگى:

نسبت الياف رنگى در تاپس سفيد خودرنگ ١٠ عدد در ١٠٠ گرم باشد.

٥- تعداد ضايعات گياهى:

حداكثر ضايعات گياهى مجاز در ١٠٠ گرم تاپس ٤٠ عدد باشد.

٦- در صد رطوبت بازيافتى:

درصد رطوبت بازيافتى تجارى تاپس بر اساس ظرافت الياف حداكثر ١٦/٥ درصد باشد.

تعداد نپ:

حداكثر تعداد نپ مجاز در هر١٠٠ گرم تاپس بايد ٤٠ عدد باشد.

ميانگين قطر الياف:

حداقل ميانگين قطر الياف پشم در تاپس فرش مصرفى خامه فرش ٢٦ ميكرون و حد اكثر ضريب تغييرات ان ٤٦ درصد ميباشد.

ميانگين طول الياف:

ميانگين طول الياف پشم تاپس مصرفى در خامه فرش ٨٠ ميليمتر و حداكثر ضريب تغييرات طول ٥٠ درصد و الياف كوتاه تر از ٥٠ ميليمتر حداكثر ٦ درصد باشد.

تاپس پشم مواد اوليه واحدهاى نيمه فاستونى ميباشد كه ميتوان نخهاى ظريف نمره ١٥ متريك را نيز توليد نمود.

Admin

فارغ التحصیل رشته تکنولوژی نساجی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *