تحلیل و بررسی هم نشینی رنگ در فرش روستایی همدان

چکیده:

فرش دستباف شاهکار هنر ایرانی دو ویژگی نقش و رنگ در آن جایگاهی مشخص و تعیین کننده دارد که از عوامل هویت بخش فرش هستند. در این پژوهش سعی شده از بیشتر نمونه های فرش های استان همدان  (روستايي­باف) با رنگ­بندي­های متنوع برای تحلیل و بررسی استفاده شود. روش کار به این صورت بوده است که سطوح اصلی هر فرش تفکیک شده و همنشینی و هماهنگی رنگ ها، بررسی پالت های رنگی هر فرش، نحوه­ی چینش رنگ­ها بر اساس وسعت تیره روشنی و تضاد رنگ­های سرد و گرم  مورد مطالعه قرار گرفت. بررسی­ها نشان داد که رنگ ها در هر اثر و در هر فرشی نقشی متفاوت  بازی می کنند گاه به عنوان تاکید بر موضوعی خاص،گاه به عنوان عنصر اصلی و گاهی برای نشان دادن حسی خاص.  نتایج نشان داد بیشترین رنگ­های مورد استفاده در فرش همدان رنگ های تیره به خصوص رنگ سیاه و سرمه ای بود و بیشترین همنشینی را با رنگ­های لاکی، سفید و آبی داشتند. نحوه­ی چینش رنگ­ها در بیشتر فرش­های همدان بر اساس وسعت سطوح تیره و روشن‏، تضاد رنگ های گرم و سرد و رنگ های مکمل می باشد. علاوه بر ­این با استفاده از پرسشنامه­اي ، فرش­هاي مورد مطالعه در يك نمونه آماری از مردم (خریداران و مصرف كنندگان) مورد سنجش قرار گرفت. نتایج اطلاعات موجود در پرسشنامه نیز نشان داد  بیشتر مردم فرش­هایی  با رنگ­هایی که با دکوراسیون مطابقت  بیشتری داشته باشد را می­پسندند و رنگ خاکی(شتری) یکی از همین رنگ ها است. در پایان به چند ویژگی شاخص رنگبندی در فرش همدان اشاره شده با عنوان مشبک­های رنگی که خاص منطقه­ی همدان بوده و می توان از آن به عنوان خلاقیت در رنگ آمیزی فرش­های دستباف استفاده کرد.

واژگان کلیدی:فرش روستایی همدان، پالت رنگی، همنشینی رنگ ها

مقدمه

از آنجا که منابع بسیاری به تحلیل و پژوهش علمی در مورد رنگ و رنگ آمیزی در فرش اختصاص دارد، کمتر پژوهش علمی در مورد نحوه ی ترکیب بندی رنگی و همنشینی رنگ ها در فرش انجام شده است .موضوعاتی چون بررسی جایگاه رنگ، فیزیک رنگ، تضاد رنگ ها، هارمونی رنگ، ارتباط رنگ با احساسات و انواع رنگ ها در فصل پنجم کتاب مبانی شناخت قالی ایران از حسین یاوری ارائه شده است.حسین یاوری همچنین در این کتاب طول موج و فرکانس هر یک از رنگ ها را عنوان کرده و به بررسی رنگ های اصلی، ثانویه و رنگ های ثالث و مقایسه رنگ های سرد و گرم با هم پرداخته است. وی در این کتاب نماد و سمبل هر رنگ را در کشور های مختلف مورد بررسی قرار داده و آنها را با هم مقایسه کرده است (یاوری،۱۳۸۴). همچنین در کتاب رنگ های ایرانی از شیرین صور اسرافیل در فصل پنجم آن اشاره ای کوتاه به رنگ های فرش های ایرانی شده اما به طور کلی موضوع اصلی کتاب در مورد تاریخ رنگ و رنگرزی است (صور اسرافیل،۱۳۷۸). کتاب مبانی رنگ در نقش و فرش از جعفر محمد زاده و مبانی رنگ و کاربرد آن از آیت اللهی نیز اصولی را در مورد ترکیب بندی رنگ در فرش مورد بررسی قرار داده اند (آیت اللهی،۱۳۸۱). در کتاب همنشینی رنگ ها از پورپیرار و امیر فریال دهدشتی شاهرخی پلانهای رنگی از همنشینی رنگ ها آورده شده مانند همنشینی انواع سبز و زرد در درختان و طبیعت و همچنین به  بررسی پالت های رنگی با طیف های رنگی مختلف در عکس ها و مناظر پرداخته است. در فصل ششم این کتاب که در مورد فرش و گلیم است به گرایش صفویان به رنگ های شاد و متنوع چون زرد، سفید، صورتی، آبی، نیلی و نارنجی اشاره داشته و اینکه این رنگ ها را به وفور در فرش و هم پارچه استفاده می کردند. (پورپیرار مقدم پور،۱۳۸۰).

مارگارت گسلر[۲] نیز در کتاب مبانی رنگ  به بررسی همنشینی رنگ ها و مبانی کلی علم رنگ پرداخته و روش هایی برای انتخاب رنگ و رنگبندی که دارای هماهنگی و رابطه ی معنایی  و خلاقیت باشد را بیان نموده است.وی همچینین به بررسی تابلو های نقاشی و مناظر از لحاظ هماهنگی رنگ ها می پردازد و اطلاعاتی نیز در مورد نحوه ی مدیریت کردن رنگ ها به خواننده می دهد.(گسلر،۱۳۸۱)

برایدان ولان [۳]نیز در کتاب مبانی رنگ به بررسی علم رنگ و چرخه ی رنگ می پردازد و اینکه رنگ ها چه اثرات قوی را در ذهن ایجاد می کنند و همچنین اثرات روانشناسی و فیزیکی رنگ ها و واکنش های مختلف آن ها را بررسی کرده است.این کتاب نه تنها علم رنگ را توضیح داده بلکه هارمونی های  بی شماری مناسب با هر سلیقه و استفاده ی نهایی را ارائه کرده و هچنین به این موضوع می پردازد که رنگ راهی برای توسعه و تولید تجارت می باشد و همینطور راهکارهایی برای  نحوه ی استفاده و انتخاب رنگ.(ولان،۱۳۷۸)

حمید رضا بختیاری فرد در کتاب رنگ و ارتباطات به بررسی فیزیک رنگ می پردازد و اینکه رنگ به عنوان یک وسیله­ی ارتباطی نقش مهمی را ایفا می کند.این کتاب همچنین به بررسی سیستم های مختلف رنگی و معیار های زیبایی شناسی رنگ می پردازد (بختیاری فرد،۱۳۸۸).

در مورد مبحث همنشینی رنگ ها در فرش منابع  زیادی یافت نشد اما در مبحث کاشی کاری در کتاب طرح و رنگ در کاشی از ناصر مقدم پور مطالبی در مورد همنشینی رنگها و طرح و نقوش ذکر شده است (مقدم پور،۱۳۸۰).

همچنین مهرناز نصریه در کتاب راهنمای خلاقیت در ترکیب رنگها، از طرح و رنگ در نساجی و همنشینی رنگها را مورد بررسی قرار داده و به همنشینی رنگ ها در  نساجی و پارچه ها پرداخته است.(نصریه،۱۳۸۰)

یوهانس ایتن [۴]در کتاب هنر رنگ علاوه بر علوم رنگ از جمله فیزیک رنگ و انواع همنشینی ها و تضاد میان رنگ ها آثار معروف نقاشی از هنرمندان معروف دنیا را تحلیل کرده و نحوه ی استفاده از رنگ و معانی مختلف آن ها را بررسی کرده است. یکی دیگر از تعالیمی که در کتاب هنر رنگ ایتن آمده و این کتاب را شاخص کرده نظریه ی زیبایی شناختی رنگ است که از تجربه و درک مستقیم نقاش منشا گرفته در واقع نمود رنگ که برای یک نقاش بسیار مهم می باشد مورد مطالعه قرار گرفته است. نمود رنگ آن چیزی است که چشم بیننده می بیند و حقیقی ترین رموز نمود رنگ حتی برای چشم غیر قابل رویت است و فقط با چشم دل مشاهده می شود (ایتن، ۱۳۶۵). احمد قلمکاری در کتاب هنر فرش ایران به تعریف هنر و تاریخچه ی هنر فرش ایران و جهان پرداخته و فرش های قدیمی و بسیار معروف و مناطق مختلف بافت را بررسی کرده است (قلمکاری،۱۳۸۹) .

مریم تدین در بخشی از مقاله ی خود با عنوان سنجش تناسبات رنگی در قالی ایرانی به بررسی جنبه ی کاربردی رنگ و نحوه ی کاربرد آن در بعد زیبایی شناختی قالی می پردازد و تاثیرات رنگ های نوری بر ادراک مخاطب از رنگ در قالی به عنوان روشی برای سنجش تناسبات رنگی و موضوع ارتفاع رنگی را به عنوان یکی از مهمترین پدیده ها در رنگ آمیز قالی می داند (تدین،۱۳۹۲).

همچنین خانم ژیلا عرب زاده در مقاله­ خود به این موضوع که رنگ یکی از مسائل تعیین کننده در زندگی روزمره به حساب می آید و به عنوان یک عنصر روانشناسی در فرش جلوه پیدا می کند  اشاره دارد و  اینکه هر کدام از این رنگها در فرش تاثیر روانی خاصی را بر روی مخاطب خاص خود می گذارد (عرب زاده،۱۳۸۸).

فیض الله مهتدی در مقاله ی خود با عنوان اثر رنگ در فرش به تاثیرات روحی روانی رنگ که بر جسم و روح انسان دارد، اشاره می کند. سیما ساعدی در پایان نامه ی خود به شناخت تفصیلی ویژگی های رنگ در فرش ایران به ویژه استان یزد و به تبع آن شناخت کیفیت و تاثیرات آن ها در نمایش هویت ملی و قومی می پردازد. و اینکه چه ویژگی های رنگی در فرش یزد به آن هویت می بخشد. بدین منظور عناصر کیفی و ویژگی های فرش ایران به لحاظ مقوله ی رنگ، رنگ بندی و تاثیر ویژگیهای رنگی آن را مورد بررسی قرار می دهند. و در فصل دوم آن به اهمیت رنگ و تاثیر بصری بر مخاطب و جایگاه رنگ در زندگی بشر اشاره دارد (ساعدی،۱۳۹۲). همچنین حمید رضا کاشانی به بررسی و تحلیل  رنگ در فرش دوره ی صفویه و رنگ و سنجش فام های آن دوره پرداخته و اشاره به این موضوع که زیبایی طرح ها و نقوش در فرش با زبان رنگ ها به تصویر کشیده می شود و اینکه رنگ ها چه تاثیراتی را بر روی زیبایی فرش های دوره ی صفویه گذشته اند. با مقایسه ی  فرش های دوره ی صفویه فراوانی کاربرد بیشترین رنگ را بدست آورده  و آن را از لحاظ رنگرزی مورد بررسی قرار داده است (کاشانی ۱۳۸۹) .

محمد رضا خیراللهی در پژوهش خود سیر تحول و تطور نقوش  به همراه رنگ بندی آنها را مورد بررسی قرار داده است. در قسمتی از این پایان نامه رنگهای مورد استفاده در فرش های اردبیل بررسی شده و اینکه معمولا یک سری نقوش خاص در این منطقه با یک رنگ خاص و معین بافته می شود. و اینکه در این منطقه چه رنگهایی بر فرش حاکم است (خیراللهی،۱۳۷۸).

فاطمه کریمی در پایان نامه ی خود با عنوان رابطه ی بازار هدف با طراحی و رنگ آمیزی قالی قم به بررسی رنگبندی قالی های قم پرداخته و اینکه چه طرحی و رنگی را تولید کنند که نیاز های مشتریان را برآورده سازند (کریمی،۱۳۹۰).

 

مبانی نظری

مفهوم رنگ در فرش

هماهنگی در رنگ مثل هماهنگی در نت موسیقی است. همانگونه که ترکیبی از نت های موسیقی می تواند آهنگی گوشنواز بیافریند، ترکیبی از رنگ های مناسب نیز می تواند یک اثر نقاشی یا یک رنگ آمیزی چشم نوازی بیافریند و همانگونه که یک اثر موسیقی فقط از ۱۲ نت تشکیل شده است، تمام رنگ های قابل تصور نیز ترکیبی فقط از چند رنگ مشخص می باشد.

خواص و زیبایی شناسی رنگ موضوعی است که اگر شناخت ماهیت رنگ را علم بدانیم دستور ترکیب مناسب رنگ ها و موارد کاربرد آن هنر خواهد بود.

برخی از رنگ ها در همجواری با رنگ های دیگر هویت پیدا می کنند و نمایش بهتری را دارند در حالی که برخی دیگر به طور مجرد برای زیبایی و پیام ویژه ای به کار می روند.

« به نقل از پربن لیبترا در کتاب قالیچه های رنگی مشرق زمین “هنر رنگرزي فرش غیر از هنر طراحی است در این فن غریزه و سلیقه بالاترین درجه ی اهمیت را دارد ولی اگر استعداد فطری وجود نداشته باشد همه­ی زحمات بی فایده خواهد بود.”»(صیرفیان، ،۱۳۸۰:ص ۶۴)

«فرش دستباف شاهکار هنر ایران و پدیده ای شگفت و زیبا از مشرق زمین است که در آن  دو ویژگی نقش و رنگ جایگاهی مشخص و تعیین کننده دارد و عوامل هویت بخش فرش دستباف ایران هستند. به دلیل تعدد در مراکز قالیبافی در ایران دو عنصر نقش و رنگ، عواملی مهم برای شناخت فرش هر منطقه می باشند، به نحوی که هر منطقه قالیبافی علاوه بر شیوه ی بافت در نقش و رنگ صاحب سبک هستند و در نهایت مجموع شیوه­ی بافت، طرح ،نقش و رنگ مشخصات فرش دستباف را نمایان می سازد. نقش در فرش با گذشتن از عرصه های تاریخی، جغرافیایی، بومی و نژادی به امری فرهنگی تبدیل شده است این امر درباره ی رنگ نیز مصداق دارد (همان،۱۳۷۸:ص ۸۹).

بی هیچ تردیدی رنگ اهمیتی کمتر از نقش در فرش ندارد و همچنان که نقش فرش را نمی توان از عامل فرهنگی آن یعنی انسان ایرانی و مختصات ایرانی و ویژگی های مراکز تولید آن جدا کرد، رنگ نیز دارای هویت بومی است که به رنگ های خاص شناخته شده و ذوق و مهارت استادان رنگرز و شناخت آنها از رنگ تاثیرات مناطق تولید بر می­گردد. (همان،۱۳۷۸:ص ۹۰)

«رنگ در فرش دستباف نه فقط تایید شیوه ی ای سنتی و ملی،بلکه اثبات  هویتی فرهنگی و تاریخی است این کیفیت را می توان با سبک ها و مکاتب خاص هنری نظیر آثار دوران باروک و یا رنگ های خاص و سبک گرایانه­ی هنرمندانی نظیر رافائل و رامبراند بدون قیاس محتوایی و ارزش ناب و خالص هنری آنها مقایسه کرد.

شگفت آنکه محدودیت رنگ های فرش که با استفاده از تجربه و مهارت و ذهنیت رنگرز هنرمند ایرانی تبدیل به آثاری جاودانی و تاثیر گذار شده است به محدودیت همان رنگ هایی است که در آن شاهکارهای هنری به کار رفته است. فرش دستباف ایرانی با محتوای نقوش و رنگ های خویش مفهوم و موجودیت یافته و هر اندیشه ای و ابزاری به آسانی در آن اجازه ی دخل و تصرف ندارد.» (همان،۱۳۷۸:ص ۶)

رنگ در قالی ایران آن اندازه با اهمیت است که در بعضی موارد معیاری برای شناسایی محل تولید قالی ها می شود. مردم هر منطقه دارای سلایق متنوعی در زمینه ی رنگ آمیزی قالی هستند  و از رنگ های مخصوص و رایج در نقاط مختلف استفاده می کنند، در مورد قالی های عشایری و روستایی اهمیت رنگ بیشتر جلوه گر است، زیرا نقشهای سنتی کمتر دستخوش تغییر و دگرگونی می شود. نقش پرداز فرش همچون نقاش چیره دست با ایجاد هماهنگی و تضاد بین رنگ ها می تواند نقش را نشاط آور، آرامش بخش، محرک و غم انگیز سازد و به همین دلیل است که به قول معروف در بیشتر قالی های ایران آخرین سخن از زبان رنگ ها شنیده می شود.

 

همنشینی رنگ ها در فرش

«در اصطلاح عام مجموعه ای از رنگ ها زمانی هماهنگ نامیده می شوند که از چند رنگ خویشاوند و یا از چند رنگ مختلف با درجه تیره روشنی یکسان حاصل شده باشد. مجموعه­ی هماهنگ به نظر عام آنهایی هستند که بدون کنتراست شدید در کنار هم قرار گرفته باشند. البته چنین قضاوتهایی شخصی و عاطفی است و عامل عینی ندارد. هارمونی نتیجه تعادل و تقارن نیروهاست. چشم انسان فقط موقعی در حال تعادل است که روابط مکملی رنگ، در آن برقرار باشد. در این حالت چشم در تعادلی هارمونیک قرار می گیرد» (ایتن،۱۳۷۸،ص۲۴).

این نتیجه در فرش زمانی حاصل می شود که رنگ بندی و ترکیب کنار هم قرار گرفتن رنگ ها به جا و صحیح باشد و رنگ ها به گونه ای در سطح فرش پراکنده شده باشد که در چشم بیننده هماهنگی و تعادل ایجاد شود. نکته ی مهم دیگری که باعث دشوار شدن انتخاب رنگبندی مناسب در سطح فرش می شود مساله تکرار در رنگ و طرح فرش است. همانطور که می دانیم تکرار در رنگ های فرش امری اجتناب ناپذیر است و حتی گاهی کل رنگ بندی سطح فرش به تکرار دو یا سه رنگ محدود می شود اینجاست که مهارت طراح هنرمند  راه گشا بوده و در نهایت از ترکیب همین رنگ های معدود بهترین رنگ بندی را در فرش ایجاد می کند.

«چگونگی همنشینی رنگ ها در ایجاد رنگبندی مناسب و هماهنگی بین طرح و رنگ نقش مهمی ایفا می کند. یک رنگ نسبت به رنگ مجاور آن می تواند تندتر یا ملایم تر به نظر آید. قرمز، زرد، آبی رنگ های اصلی اند. بنفش، نارنجی و سبز رنگ های درجه دوم و قرمز و قهوه ای، زرد قهوه ای، آبی و سبز رنگ های درجه سوم اند. رنگ هایی که در طیف رنگ مقابل هم هستند و از هماهنگی کاملی برخوردار می شوند، چنان که آبی با قرمز و یا زرد و نارنجی با قرمز همنشینی می کنند. و زرد،سبز و آبی و زرد کنار ارغوانی و یا قرمز به چشم نیکو می نشینند. رنگ های درجه سوم ضعیف تر از رنگ های اصلی و درجه دوم است. زیرا از اختلاط رنگ های دیگر به دست می آید. برای آنکه رنگ دارای حداکثر  تاثیر در ترکیب بندی شود. نخست رنگ های اصلی درجه دوم سپس برای لطافت بیشتر ناگزیر رنگ های درجه سوم به کار می روند. همنشینی رنگ ها اهمیت حیاتی در ترکیب بندی هماهنگ و گیرایی نقش و نگار ها دارد اگر گلیمی دارای زمینه­ی آبی سیر و نقش و نگاری به رنگ قرمز و زرد باشد زمینه­ی آن ناپدید می شود. لیکن نقش ها جلوه ی بیشتری می یابد. متقابلاً اگر زمینه به رنگ قرمز و نقوش اصلی به رنگ آبی و زرد باشد گلیم به نظر توپرتر می آید چون رنگ قرمز زمینه نیز به اندازه نقش ها دیده می شود.»(همان،۱۳۷۷:ص ۳۶)

 

خاستگاه رنگ در فرش همدان

در گذشته چادرنشینان کردستان و همدان  با استفاده از رنگ قهوه ای باز در زمینه ی قالی ها نوعی قالی درجه دو می بافتند و می دانستند دقیقا چطور جذابیت ظاهری قالی ها را بالا ببرند ( گوسفندان نژاد مهربان منطقه همدان، اغلب دارای پشم به رنگ قهوه ای هستند). به طور کلی رنگ هایی که در فرش همدان به کار می روند سرمه ای،آبی سیر،آبی روشن،قرمز،پنبه ای،زرشکی، حلوایی(شتری تیره)، فیروزه ای است. این رنگ ها رنگ هایی هستند که به طور کلی در فرش همدان مورد استفاده قرار می گیرد اما رنگ هایی که  بیشتر در فرش های روستایی آن کاربرد دارد عبارتند از  آبی و نیلی پرطاووسی، انواع سبز، مایه های سرخ روناسی تیره و روشن، نخودی، نارنجی، زرد، قهوه ای شتری، قهوه ای تیره، سرمه ای و سیاه. صرف نظر از رنگ های مذکور رنگ های چهره ای(پشم خالص سفید) سودگل(بور)، مخلوط(همراه پشم های دباغی)،سفید سودایی،سیاه و سفید از جمله رنگ های مرسومی است که در استان همدان به کار می رود.از دیگر رنگ های مورد استفاده در همدان رنگ سبز ایبراقی(گویش محلی) می باشد این رنگ که سبز زرد می باشد از برگ گیاه گزنه بدست  می آید.(البته از اسپرک و نیل و گندل و وسمه نیز بدست می آید.)رنگ دیگری که در همدان کاربرد زیادی دارد رنگ دوغی می باشد، وجه تسمیه نام دوغی هم از نگهداری روناس در خمره دوغ و ماست (اسید لاکتیک) تا رنگ پذیری دلخواه می باشد.رنگ دوغی در اثر تاثیر ساروق بر همدان  وارد همدان شده است. در شهر همدان به رنگ صورتی پررنگ دوغی گفته می شود و نباید آن را با رنگ پنبه ای اشتباه گرفت.رنگ پنبه ای به صورتی بسیار بسیار کمرنگ اطلاق می شود. نارنجی رنگ دیگری است که در فرش همدان به خصوص نهاوند بسیار استفاده می شود.در فرش های قدیمی و روستایی همدان در کل نارنجی آزار دهنده ای  مشاهده نمی شود. از تركيب حنا و روناس، پوست درخت آلو، برگ بید و برگ درخت تبریزی نیز رنگ نارنجی کمرنگی به دست می­آید. اما در نهاوند همدان  یک نوع رنگ نارنجی خاص را از پيش آب گاو بدست می آورند.(خیلی ها معتقد هستند این رنگ نارنجی که از پيش آب گاوی(پیش آب گاو به عنوان دندانه) بدست می آید به علت پرورش گاو در این منطقه صورت گرفته است).

رنگ سرمه ای هم که در بعضی فرش های همدان استفاده می شده است آنقدر تیره است که گاهی تشخیص آن با سیاه ممکن نیست.رنگ شتری که از پشم خالص شتر می باشد و در طیف  های مختلف قهوه ای استفاده می شده و معمولا به صورت ساده و قابی دور تا دور فرش را احاطه می کرده است.در مورد استفاده از رنگ های تیره مثل سیاه در فرش می توان گفت شاید یکی از علل آن سردسیر بودن و کوهستانی بودن این نوع مناطق باشد و بعضاً در فرش های قدیمی تبریز استفاده از رنگ تیره با توجه به همین موضوع زیاد استفاده می شده است و این امکان وجود دارد که استفاده از رنگ های تیره رابطه ای مستقیم با نوع آب و هوا و یا نژاد گوسفندان آن منطقه داشته است.در فرش های قدیمی میشن ( از روستاهاي ملاير)  نیز  نوعی رنگ طلایی استفاده می شده است که از اسپرک و برگ درخت انگور گرفته می شده است.

رنگ روناسی یا همان لاکی(با طیف های رنگی مختلف از تیره تا روشن) هم به وفور در فرش همدان استفاده می شود. از ویژگی های قدیمی فرش آنجلاس نیز استفاده از رنگ روناسی در زمینه بوده است. در مورد قرمز دانه هم باید گفت که رضاه شاه به شرکت سهامی فرش دستور بافت تخته فرشهايي با ابعاد متفاوت، برای اداره جات را داد.این قالی ها کف ساده و بیشتر آنها حاشیه بالا نداشتند (به خاطر اینکه زیر میز اداری پنهان  می شدند) به رنگ کرم و قرمز  بوده و قرمزی که در آن استفاده می شده از قرمز دانه بوده است. یک نمونه از این فرش که متن آن به رنگ قرمزدانه  مخملی است در تصویر (۱) نشان داده شده است.

تصویر1- فرش شهری همدان به سفارش رضاخان برای اداره جات

تصویر۱- فرش شهری همدان به سفارش رضاخان برای اداره جات


روش تحقيق

در اجرای پژوهش حاضر( زاهدی ، ۱۳۹۴)  از روش مصاحبه و تهیه عکس از فرشهای همدان استفاده شده است. در مجموع ۳۰۰ فرش از فرش های روستایی همدان مورد مطالعه قرار گرفت که از بین آنها ۱۰۵ نمونه به صورت دقیق و مطالعه جزئیات بررسی شد. جزئیات مربوط به رنگ های قسمتهای مختلف ( حاشیه، متن و هم نشینی رنگهای مجاور) نمونه فوق الذکر به طور کامل تشریح شد. پلان اصلی هر فرش که شامل سطوح اصلی می باشد در کنار تصویر اصلی فرش آورده شد و  پالت رنگ های به کار رفته در هر فرش نیز مشخص شده و همنشینی رنگ ها و سطوح اصلی آن مورد بررسی قرار گرفت. به دلیل محدودیت چند نمونه آنها در این مقاله آورده شده­اند. برای درک و یافتن سلیقه ی مشتریان و کمک به رونق و بازاریابی فرش همدان  که در حال حاضر بازار خوبی ندارد، پرسشنامه­ای طراحی شد تا سلیقه مردم در مورد فرشهای روستایی منتخب همدان جمع آوری شود.جامعه آماری به طور کل از ۴۵ نفر تشکیل شده است که ۳۰ نفر آنها مردم معمولی که ۱۵ نفر آن ها مرد و ۱۵ نفر آنها زن می باشند و ۱۵نفر از آنها فروشندگان فرش و تاجران فرش بوده اند. از هر شخص خواسته شد از بین  ۱۰۵ نمونه روستایی فرش همدان دو فرش  را انتخاب کنند (در ابتدا ده نمونه فرش و سپس از بین آنها دو نمونه فرش را  که بیشتر می­پسندد را انتخاب کنند). در پایان انجام پرسشنامه ۹۰ نمونه انتخاب شده بدست آمد که میزان فراوانی هر فرش مشخص شد( زاهدی ۱۳۹۴).

 

نتايج و يافته هاي پژوهش

این اصل اساسی است که نمود یک رنگ با موقعیت آن نسبت به سایر رنگ های همراه آن مشخص می شود. یک رنگ همیشه باید همراه با رنگ های مجاور آن دیده شود. به هر حال ارزش و اهمیت یک رنگ در فرش تنها از طریق رنگ های همراه معین نمی­شود، بلکه کمیت و وسعت نیز از عوامل تاثیر گذارند. پس مکان و جهت رنگ ها در ترکیب بندی (کمپوزیسیون) کلی یک فرش بسیار مهم است برای مثال عملکرد آبی در بالا با آبی در پایین یا چپ و راست بسیار متفاوت است،آبی در پایین سنگین و در بالا سبک است به طور کلی رنگ آبی برای  بکار بردن در یک کمپوزیسیون بسیار خطرناک است و استفاده از آن نیازمند تجربه و مهارت بالاست.

وقتی در مورد همنشینی رنگ ها در فرش صحبت می شود قضیه کمی متفاوت است. در فرش از درجه ی خلوص رنگ ها کاسته شده و رنگ های خیلی خالص مورد استفاده قرار نمی­گیرد .رنگ ها در فرش پخته تر هستند. برای توضیح این مسئله ابتدا کنتراست یا درجه ی خلوص رنگ بررسی می شود. به طور کلی به چهار روش می توان رنگ ها را تضعیف نمود و به عبارتی از شدت خلوص آنها کاست.

۱) تضعیف رنگ خالص با سفید، این کار باعث می شود که خصوصیت آن کمی سرد شود.

۲) تضعیف رنگ خالص با سیاه، با اضافه کردن رنگ سیاه به زرد می توان درخشش آن را گرفت.سیاه رنگ ها را از روشنی دور می کند.

۳)رنگ خالص را با سیاه و سفید یا در واقع خاکستری تضعیف کرد ممکن است دارای همان روشنی باشد ولی به هر حال خلوص رنگ کاهش پیدا می کند.

تصویر2- تیره- روشنی رنگ های کروماتیکتصویر۲-  تیره- روشنی رنگ های کروماتیک

.برای بررسی  و تحلیل هم نشینی رنگها، پالت رنگی هر فرش به صورت جداگانه مشخص و  همنشینی رنگ های اصلی آن مورد بررسی قرار گرفت.رنگ های اصلی منظور رنگ هایی هستند که بیشترین وسعت کمپوزیسون کلی فرش را به خود اختصاص داده است. برای این کار مناسبترین وسیله کره ی رنگ است.(تصویر ۳ و ۴) چون چرخه­ی رنگ برای یک طبقه بندی کامل، کافی نیست و به وسیله ی کره ی رنگ می توان به درک بهتر دنیای رنگ دست یافت.

تصویر۳- کره ی رنگ تصویر

تصویر۴ – کره ی رنگ

در کنار هر تصویر فرش پلان کلی از فرش نیز مشخص شده که سطوح بزرگ و اصلی آن تفکیک شده­اند. بررسی وسعت سطوح بر اساس وسعت رنگ های سرد و گرم و وسعت رنگ های تیره و روشن انجام شده است. در این فرش ها دو پالت مشخص شده، در یک پالت  تمام رنگ های به کار رفته در فرش مشاهده می شود و پالت دوم رنگ های اصلی به کار رفته در آن یا در واقع رنگ هایی که در نگاه اول به فرش مشاهده می شود و بیشترین وسعت رنگی را به خود اختصاص می دهد.

نحوه اجراي تصاوير

تصویر دیگری با عنوان پلان نیز در اینجا مشاهده می شود. در این پلان سطوح اصلی فرش تفکیک شده و مورد بررسی قرار می گیرد و با عنوان پلان اول از آن یاد می شود. پلان دوم منظور سطوح دوم فرش است که منظور موتیف ها و نقش و نگارها هستند که البته موضوع مورد بحث همان پلان های اول هستند. الگوي شماره ۵ مثالی در مورد پلان اول و دوم می باشد.

تصویر ۵-  شامل پلان اول و دوم ،  تصویر سمت چپ پلان اول و اصلی فرش و تصویر سمت راست پلان دوم

پالت رنگ های اصلی و پالت رنگ های غالب                 تصویر۶- فرش روستایی همدان                پلان کلی  تصویر بهار- طرح لچک ترنج

 

این فرش نیز از فرش های  قدیمی و روستایی همدان متعلق به منطقه ی بهار می باشد.رنگ های به کار رفته در این فرش  عبارتند از سرمه ای، لاکی، نارنجی، آبی، سبز و نخودی می باشد.

بارزترین نوع هماهنگی که در این فرش دیده می­شود همنشینی میان آبی_لاکی ،لاکی_سرمه ای، آبی_نارنجی و لاکی_نارنجی می باشد که به زیبایی تمام در کنار هم قرار گرفته­اند. هماهنگی­های دیگری که در این فرش استفاده شده همنشینی میان سبز و قرمز در قسمت متن می باشد که از نوع همنشینی رنگ های مکمل می باشد.

الت رنگ های اصلی و پالت رنگ های غالب                 تصویر ۷-  فرش روستایی همدان                پلان کلی تصویر طرح لچک ترنج


این فرش از فرش های روستایی و قدیمی همدان می باشد.رنگ های به کار رفته در آن با توجه به آنچه در پالت نیز مشاهده می­شود عبارتند از سیاه، قهوه ای، آبی، لاکی، خاکی، شتری می­باشد. حاشیه ای به رنگ شتری دور تا دور فرش را  مانند قابی احاطه کرده است. حاشیه بزرگ فرش به رنگ آبی و دو حاشیه­ی باریک آن به رنگ خاکی می­باشد و متن فرش به رنگ خاکی و لچک ها و ترنج به رنگ سیاه است. از بارزترین نوع هماهنگی در این فرش همنشینی رنگ های قهوه ای، شتری و خاکی است که از نوع رنگ های هم خانواده هستند. همچنین از دیگر هماهنگی ها ی استفاده شده در این فرش همنشینی میان آبی و قهوه­ای می باشد.

پالت رنگ های اصلی    [۵]تصویر۸-  فرش روستایی همدان                   پلان کلی  تصویر- بی بیک آباد- طرح لچک ترنج

این فرش یکی از فرش های  روستایی بسیار قدیمی همدان متعلق به منطقه ی بی بیک آباد می باشد.رنگ های مورد استفاده در این فرش با توجه به آنچه در پالت آن نیز مشاهده می شود عبارت است از سرمه ای، آبی، سبز، قرمز، نارنجی، زرد،(نخودی) و قهوه ای می باشد. حاشیه­های فرش به رنگ نخودی، سرمه ای، شتری و لاکی می­باشد. متن اصلی فرش که به صورت تنالیته بافته شده و باعث زیبایی و منحصر به فرد بودن این فرش شده است.رنگ های به کار رفته در آن در واقع طیفی از تنالیته­ی رنگ روناسی است و ترنج فرش نیز به رنگ آبی می باشد و با طیف لاکی و نارنجی متن هماهنگی از نوع هماهنگی رنگ های مکمل ایجاد کرده است. از دیگر هماهنگی های به کار رفته در این فرش همنشینی میان لاکی و قهوه ای در متن و سرمه ای و لاکی می باشد. در واقع پخش رنگی را با به کار بردن چند رنگ هم خانواده در متن انجام داده است. در این فرش نیز رنگ های گرم نقش عمده ای در این فرش دارند و ترنج آبی رنگ در اینجا خصوصیت بیانی پیدا می­کند و بر آن تاکید می شود. وسعت رنگ های روشن نسبت به رنگ های تیره بیشتر و کل کار از رنگ های گرم استفاده شده است.

پالت رنگ های اصلی و پالت رنگ های غالب            تصویر۹-  فرش روستایی همدان ملایر                       پلان کلی تصویر طرح لچک ترنج

این فرش از فرش های قدیمی ملایر می باشد که جز فرش های روستایی همدان است.رنگ های مورد استفاده در این فرش  با توجه به آنچه در پالت آن نیز مشاهده می­شود عبارتند از سرمه ای، لاکی، نارنجی، صورتی، سبز روشن، خاکی روشن و آبی روشن.

حاشیه ی فرش به رنگ لاکی و سفید می باشد و متن اصلی فرش به رنگ لاکی و چهار لچک آن به رنگ خاکی روشن(شتری روشن) و ترنج فرش به رنگ سرمه ای است. همنشینی دو رنگ سرمه ای و لاکی در این فرش بسیار بارز است. همنشینی میان رنگ های لاکی، نارنجی و صورتی نیز از نوع هماهنگی­های رنگ­های هم خانواده می باشد. همنشینی سبز و قرمز نیز از نوع هماهنگی­های رنگ های مکمل است.

پالت اصلی رنگ ها و پالت رنگ های غالب                تصویر۱۰- فرش روستایی همدان نهاوند                               پلان کلی تصویرطرح لچک ترنج

این فرش نیز از فرش های قدیمی و روستایی همدان می باشد که رنگ های به کار رفته در این فرش با توجه به آن چه در پالت مشاهده می­شود قهوه ای، لاکی، نارنجی، صورتی، آبی، سبز، و پنبه ای و سفید می باشد.

حاشیه ی بزرگ فرش به رنگ آبی و دو حاشیه­ی باریک آن به رنگ لاکی است. متن اصلی فرش به رنگ لاکی و چهار لچک آن به رنگ آبی و دور آن به رنگ قهوه ای و موتیف هایی به رنگ نارنجی بر روی آن به کار رفته است و ترنج فرش به رنگ آبی و پنبه ای می باشد و دور ترنج به رنگ سبز است. در متن اصلی فرش که  به رنگ لاکی  می باشد موتیف هایی به رنگ آبی، صورتی، قهوه ای، نارنجی روی آن به کار رفته است. هماهنگی میان لاکی، صورتی و قهوه ای از نوع هماهنگی رنگ های هم خانواده و هماهنگی میان لاکی و آبی از نوع هماهنگی­های رنگ­های اصلی است و در قسمت لچک نیز هماهنگی میان آبی و نارنجی از نوع هماهنگی میان رنگ­های مکمل می باشد.

پالت رنگ های اصلی و رنگ های غالب            تصویر۱۱- فرش روستایی همدان کبودر آهنگ              پلان کلی  تصویر  طرح لچک ترنج
این فرش از فرش های قدیمی و روستایی همدان متعلق به منطقه ی کبودر آهنگ می باشد.رنگ های مورد استفاده در این فرش با توجه به آن چه در پالت آن مشاهده می­شود سرمه ای، لاکی، قهوه ای، لاکی، آبی، زرد و خاکی روشن است.(درواقع متن اصلی خاکی روشن می باشد و با اشکال هندسی توخالی به رنگ قهوه­ای به رنگ  خاکی  تیره تری دیده می شود و به نظر می رسد.)حاشیه ی اصلی فرش به رنگ زرد می باشد و موتیف­هایی به رنگ لاکی، آبی و قهوه ای بر روی آن نقش بسته است.هماهنگی میان سه رنگ اصلی آبی ،زرد،قرمز از نوع همنشینی رنگ های اصلی می باشد.متن اصلی فرش نیز به رنگ خاکی است و با رنگ سرمه ای تیره لچک و ترنج تضاد دارد که همین تضاد باعث هماهنگی شده است.در لچک و ترنج هم موتیف­های رنگی بر روی زمینه ی تیره متن استفاده شده است. هماهنگی میان قرمز و آبی از نوع همنشینی رنگ­های اصلی که دارای تضاد سرد و گرم نیز هست در این فرش بارز است.

نتایج  اطلاعات پرسش نامه

از آنجا كه یک بازار هميشه داراي موقعيت ثابتي نيست و سلايق و تمايلات مردم، پيوسته در حال تغییر است، توجه و تمركز بر شناسايي سلايق و استفاده ازنمادهاي قومي، ملي و فرهنگي در طرح و رنگ فرش می­تواند ما را در رسيدن به فروش بهتر و رونق دوباره ی بازار فرش و احراز موفقيت در بازار ياري كند هدف از انجام این پرسشنامه ، بررسی  پلاني مصرف مشتريان و تعیین اثر پذيري آن از تغییر طرح و رنگ مناسب با­سليقه آنان است تا بخشي از چالشهاي مسير صادرات و فروش سنتي را تعديل نمايد. در اين راستا عوامل بسياري دخالت دارد و می توان ادعا كرد كه هم سان سازي توليدات با سلايق مشتريان، اثرگذاري بيشتري نسبت به ساير عوامل دارد سليقه يابي درفرش، درصد افزايش فروش است و هدف آن شناخت و درك سلیقه ی مشتري است به نحوي كه كالا وخدمات ارائه شده، دقيقا متناسب با تقاضاي مشتري باشد سليقه يابي بايد به گونه اي باشدكه توليد كننده، قبل از اقدام به توليد، بررسي هاي لازم را در زمينه هاي گوناگون ازجمله تمايلات خريداران یا رنگ بندی که می پسندد انجام دهد. همانطور كه ذكر شد، شناخت تمايلات و سليقه­يابي مشتريان جزء اركان اصلي تثبيت فروش كالاي توليدي است و مديران براي رسيدن به موفقيت در امر پايداري فروش، نيازمند اطلاعات بازاريابي و سليقه­يابي هستند.اهميت وجايگاه اطلاعات مربوط به تمايلات مشتريان براي همگان بديهي است، زيرا اطلاعات مربوط به تمايلات مشتريان فرش دستباف، مي تواند در روند بسياري از تصميم گیری­هاي فرآيند قبل از توليد، حين توليد و پس از توليد، تأثيرگذار باشد.  یکی از مهمترین گزینه­هایی که در سلیقه­یابی فرش بسیار مهم و تاثیر گذار است معقوله­ی رنگ می باشد که قبل از هر چیز خودنمایی می کند و نحوه ی ترکیب بندی و انتخاب رنگ در فرش  از این باب بسیار مهم  می باشد در همین راستا از بیشتر انواع  ترکیب بندی رنگ ها در فرش همدان نمونه هایی انتخاب شده و فرش­هایی با توجه به سلایق گروه ها انتخاب شده است. هدف از انجام این پرسش نامه علاوه بر درک و یافتن سلیقه ی مشتریان،  رونق و بازاریابی فرش همدان است که در حال حاضر بازار خوبی ندارد.جامعه آماری به طور کل از ۴۵ نفر تشکیل شده است که ۳۰ نفر آنها مردم معمولی که ۱۵ نفر آن ها مرد و ۱۵ نفر آنها زن می باشند و ۱۵نفر از آنها فروشندگان فرش و تاجران فرش بوده اند. از هر شخص خواسته شد از بین  ۱۰۵ نمونه روستایی فرش همدان دو فرش  را انتخاب کنند (در ابتدا ده نمونه فرش و سپس از بین آنها دو نمونه فرش را  که بیشتر می­پسندد را انتخاب کنند). در پایان انجام پرسشنامه ۹۰ نمونه انتخاب شده بدست آمد که میزان فراوانی هر فرش مشخص شد( زاهدی ۱۳۹۴). نمونه­های با بیشترین فراوانی در تصاویر۱۱-۷نمایش داده شدند.

بیشترین همنشینی رنگ های انتخاب شده با توجه به نتایج پرسشنامه و با توجه به فرش های انتخاب شده به ترتیب  زیر می باشد.

سرمه ای-سیاه، لاکی و آبی

سرمه ای-سیاه، لاکی و سفید

در فرش های انتخابی  فرش های تصاویر ۹ ،۷ و ۱۱ بیشترین میزان فراوانی را در مجموعه های انتخابی در پرسشنامه به خود اختصاص دادند. در کل بیشتر فرش های انتخابی دارای کنتراست تیره روشنی  بودند و وسعت رنگ های تیره در آن بیشتر از رنگ های روشن بود. بعد از آن فرش­های با تضاد سرد و گرم به خصوص رنگ­های آبی و قرمز بیشترین میزان انتخاب را به خود اختصاص می دهد و شاید مهمترین دلیل آن به این علت است که ترکیب بندی هایی که در آنها رنگ های متضاد به کار رفته متعادل ترین ترکیب بندی ها هستند و از لحاظ هماهنگی و نظم در ترکیب بندی خوشایند تر به نظر می رسند.

نمونه­ فرش­های انتخاب شده  یعنی  تصاویر  ۷،۹ و۱۱ نمونه­هایی از فرش­های کف ساده هستند که رنگ خاکی در همه­ی آنها به کار رفته است. این فرش­ها در عین اینکه روستایی هستند ولی به علت نوع طرح آن و استفاده از نقوشی که به فرش های شهری شباهت دارند و مهمترین موضوع در مورد این فرش ها استفاده از رنگ خاکی (شتری)در آنها و مطابقت آنها با دکوراسیون داخلی (برای مثال هارمونی آن با پارکت) است.پ س سه نکته ی مهم در مورد علت بیشترین انتخاب این سه فرش استفاده از رنگ خاکی و مطابقت آن با دکوراسیون و کف ساده بودن آن و شباهت آنها به فرش های شهری است.

در این قسمت و با توجه به نتایج پرسشنامه می توان به یکی از سوال های  اصلی این پروژه با عنوان این که آیا وسعت سطوح رنگی در زیبایی فرش تاثیر می گذارد یا خیر جواب داد و اینکه تقسیم سطوح رنگی در یک فرش چه تاثیری در زیبایی یک فرش می گذارد.سطوح رنگی که در یک فرش وجود دارد با توجه به تیرگی و روشنایی یا سردی و گرمی تاثیرات متفاوتی را در بیینده می گذارد. بافنده­ی روستایی از رنگ­های متضاد برای عمق دادن به کار خود استفاده می کند و با توجه به اطلاعات کمی که دارد در این کار بسیار موفق بوده اما با وجود همه­ی این تفاسیر همه­ی این تاثیرات رابطه­ی مستقیم با سلیقه­ی بیننده دارد. اینکه در یک فرش بیشتر از سطوح رنگ­های گرم استفاده شود یا سرد تاثیر خود را می­گذارد اما اینکه چه تاثیری و حسی را در بیننده ایجاد کند در افراد متفاوت است. نتایج پرسشنامه این موضوع را نشان می دهد که بیشتر افراد فرش­هایی را با تعداد رنگ محدود با سطوح وسیع رنگی و معمولا کف ساده می پسندند. البته تعدادی از فرش ها هم که در

پرسشنامه جز فرش های انتخابی توسط پرسش شوندگان بودند که دقیقا برعکس این ویژگی ها بود و این نشان می دهد که حتی وسعت سطوح رنگی در فرش نیز کاملا سلیقه ای است و البته بستگی دارد برای چه فضایی انتخاب می شود.

حال با توجه به همهی این موارد و با توجه به این موضوع و نتایج پرسشنامه برای تولید فرش های همدان  برای بدست گرفتن بازار و تولید محصولاتی که با سلیقه ی مردم هماهنگ باشد استفاده کرد و البته باید به این نکته توجه داشت که عوامل زیادی وجود دارد که بر سلیقه ی افراد تاثیر می گذارد از جمله غریزه، سن، جنسیت، جغرافیا، محل زندگی و فرهنگ که هر کدام نقش مهمی را بازی می کنند و باید تمام این نکات را مد نظر قرار داد.

 

 نتیجه گیری

رنگ برای مردم ایرانی آمیخته و عجین با زندگی آنهاست این رنگ و رنگ بندی در فرش نمود بیشتری پیدا می­کند. رنگ به فرش آنچنان ویژگی می­دهد و بدان گونه در ساختار آن نقش تعیین کننده­ای دارد که فرشهای نواحی مختلف را از طریق رنگ­های آن می­توان شناخت و به یک عنصر هویت بخش در فرش­های هر منطقه بدل گردیده است. و این موضوع به آن درجه ای از اهمیت تبدیل شده که برای بیننده­ی فرش، رنگ فرش قبل از طرح و نقش و اندازه چشم نوازی می کند.

به طور کلی هارمونی(هماهنگی)و یا عدم هماهنگی در رابطه با احساس انسان است که به صورت مطلوب بودن و نبودن، جذاب بودن و یا جذاب نبودن جلوه گر و مطرح می شود. دانشمندان رنگ شناس در خصوص هارمونی، نظرات مبسوطی را اظهار داشته اند ولی به بیان ساده می توان گفت که هارمونی مساوی است با نظم و این همان چیزی است که در قالی ایران به زیباترین حالت ممکن جلوه می کند چرا که هنرمندان طراح، با معیارهای ذهنی هارمونی رنگ به خوبی آشنا بوده و دلپذیرترین رنگ­ها را برای طرح، نقش و نگاره پیشنهاد می­دهند. هدف از انجام این تحقیق نحوه ی انتخاب درست رنگ و همنشینی به جا و درست  در فرش با تکیه بر فرش همدان بود. در این تحقیق رنگ های مورد استفاده در فرش همدان مورد تحلیل قرار گرفت. پرکاربردترین رنگ در فرش همدان رنگ سیاه و سرمه ای و بعد از آن رنگ لاکی ، آبی و سفید می باشد.و به علت استفاده فراوان از رنگ های تیره به خصوص رنگ سیاه وسعت سطوح تیره در فرش همدان زیاد است و کنتراست تیره روشنی در آن به وفور دیده می شود که این استفاده از رنگ های تیره در مناطق  اسد آباد، تویسرکان، نهاوند، برچلو، ملایر بیشتر دیده شد. یکی از روش های چینش رنگ در فرش همدان استفاده از تضاد رنگ های سرد و گرم می باشد.در واقع از تضاد رنگ های سرد و گرم و از وسعت سطوح آنها برای چینش رنگ ها و ایجاد هماهنگی بسیار استفاده می­شود. این تضاد رنگ­های سرد و گرم در بیشتر موارد بین دو قطب سبز-آبی و قرمز -نارنجی صورت می گیرد که در مناطق نهاوند، مهربان و آنجلاس بیشتر از مناطق دیگر است. از دیگر تضاد­های رنگی استفاده شده در فرش همدان تضاد دو رنگ سیاه و سفید ، آبی و قرمز و قرمز و سبز می باشد که به نحوه­ی انتخاب رنگ­ها در فرش کمک زیادی کرده است و این کنتراست تیره روشنی در مناطق برچلو و جوزان بارزتر است. رنگ شتری نیز بیشتر در منطقه ی کبودر آهنگ و ملایر دیده می شود.در مورد همنشینی رنگی اجزای مختلف تشکیل دهنده ی فرش نیز می توان گفت در بیشتر موارد متن سرمه ای و سیاه به ترتیب با حاشیه هایی به رنگ های لاکی، آبی، سفید، شتری، سبز، زرد همنشین می شود.

وقتی رنگ متن سفید باشد در بیشتر موارد با حاشیه های به ترتیب رنگی لاکی، آبی، سورمه ای و سیاه و دیگر رنگ ها همنشین می شود.

وقتی رنگ متن فرش لاکی باشد در بیشتر موارد با حاشیه هایی با ترتیب رنگی سفید،آبی،سبز،قهوه ای و دیگر رنگ ها همنشین می شود.

در مورد همنشینی رنگ متن و  لچک ترنج نیز باید گفت که در بیشتر موارد وقتی متن سورمه ای و سیاه می باشد لچک و ترنج با رنگ هایی به ترتیب لاکی، آبی، سفید و بقیه­ی رنگ­ها همنشین می­شود و در مورد متن لاکی نیز در بیشتر موارد لچک و ترنج به رنگ سرمه ای، سفید، آبی و بقیه­ی رنگ­ها همنشین می­شود. استفاده از رنگ­های هم خانواده و تنالیته­های رنگی نیز برای ایجاد هماهنگی در فرش همدان استفاده می شود که بیشتر در منطقه­ی مهربان مشاهده شد.

یکی دیگر از ویژگی های مورد استفاده در رنگبندی فرش که خاص یک سری مناطق خاص و محدود است و در فرش­های همدان نیز دیده می­شود استفاده از مشبک­های رنگی برای ایجاد یک رنگ جدید بوده که از آن به عنوان یک نوع خلاقیت در رنگ آمیزی فرش­ها می­توان استفاده کرد.

با توجه به نتایج پرسشنامه نیز بیشترین رنگبندی مورد انتخاب در فرش­های همدان رنگ­های سرمه ای-سیاه، لاکی، آبی و سرمه ای-سیاه، لاکی و سفید می باشد. سه فرش منتخب که در همه ی آنها رنگ خاکی(شتری) مشترک بود و با رنگ های سیاه و لاکی همنشین بوده اند به عنوان بیشترین میزان فراوانی در پرسشنامه انتخاب شدند.آنچه به عنوان سواد رنگی شناخته شده چیزی نیست که در کلاس ها آموزش داده شود و در واقع  فقط بخشی از آن آموزش دادنی است و بخش وسیعی از آن نیازمند مطالعه­ی بصری است  و  شخص باید سلیقه­ی خوب و درک عمیقی از  همنشینی رنگ­ها داشته باشد. این امر مستلزم دیدن آثار هنری زیاد می باشد. صرفا دیدن آثار هنری فقط یک مقوله ی خاص مثل فرش نیست و شامل انواع هنر مانند سینما، تئاتر، نقاشی، گرافیک و غیره است. موضوع رنگ در فرش در واقع همان مسئله­ی نور پردازی در سینما است و این همان چیزی است که به درک و ذوق خاصی احتیاج دارد. قرمز و یا لاکی که در فرش استفاده می­شود رنگ زیبایی است ولی هزاران فام مختلف می توان از این رنگ بیرون کشید، اما اینجا مسئله ای که مطرح می شود این است که یک دید درست احتیاج است که برای مثال یکی از این هزاران فام قرمز را برای مثال  بتوان در کنار پارکت چوبی قرار داد که با هم هماهنگ باشند. در این قسمت نیز باید به این نکته توجه داشت که سلیقه­ی مردم  و نحوه­ی دید آنها در طول زمان تغییر پیدا می­کند پس باید تولیدات فرش را با توجه به این نکات و سلیقه­ی بازار پیش برد. امید است تا بتوان فرش همدان را در مسیر احیا به سنت­های رنگی اصیل و پیشین خود باز گرداند و پیشنهاد می شود بررسی و تحلیل همنشینی رنگ­ها بر روی تمام فرش ها در مناطق مختلف فرش بافی انجام بگیرد و علاوه بر ایجاد منابع رنگ برای فرش هر منطقه  به طور مستقل  با این کار می توان ویژگی­های خاص رنگی هر منطقه را نیز  استخراج و از آنها استفاده نمود. این تحقیق بر اساس تحلیل ۳۰۰ نمونه از فرش­های روستایی استان همدان انجام شد. هر چند که به دلیل محدودیت دسترسی به نمونه های متعدد مطالعه­ی اخیر نمی­تواند مبنای تعمیم یافته­ای از یافته­ها را در اختیار قرار دهد و نتیجه گیری فقط با بررسی نمونه های بررسی شده انجام گرفت. لیکن رویکرد تحقیقی در مطالعه ی اخیر می تواند مبنای مطالعات آتی را فراهم کند.

منابع وماخذ

آیت اللهی- حبیب الله،مبانی رنگ و کاربرد آن  ،انتشارات سمت ۱۳۸۱

ایتن- یوهانس،هنر رنگ،ترجمه ی محمد حسین حلیمی،انتشارات چاپخانه وزارت ارشاد اسلامی چاپ اول بهار ۱۳۶۵

بختیاری فرد- حمید رضا،رنگ و ارتباطات،تهران انتشارات فخراکیا ۱۳۸۸

برایدام – ولان،ترجمه ی مریم مدنی،همنشینی رنگ ها ،انتشارات مارلیک ۱۳۷۸

صور اسرافیل-شیرین ،رنگ های ایرانی، موسسه تحقیقات فرش دستباف ۱۳۷۸

صور اسرافیل- شیرین ،فرش همدان ،انتشارات مینا،۱۳۷۵

قلمکاری – احمد ،هنر فرش ایران ،نشریه ی پرسش،۱۳۸۹

کاسلر- مارگارت ،همنشینی رنگ ها،ترجمه ی فرهاد خسروی و مریم خسروی،انتشارات فخراکیا ۱۳۸۱

نصریه- مهرناز و پورپیرار مقدم پور- ناصر راهنمای خلاقیت در ترکیب رنگ ها،انتشارات کارنگ ۱۳۸۰

یاوری- حسین ، مبانی شناخت قالی ایران،انتشارات رجا،ماهنامه ی قالی ایران ۱۳۸۴

تدین،مریم «سنجش تناسبات رنگی در قالی ایران»در مجله ی نگره،شماره ی ۲۶،تابستان ۹۲،ص.۵۱

عرب زاده، ژیلا «رنگ و فرش»در فصلنامه ی رشد آموزش هنر، شماره ی ۷،تابستان ۱۳۸۸٫ص ۲۶

خیراللهی،محمدرضا “بررسی سیر تحول و تطور طرح و نقش و رنگ در فرش استان اردبیل در

ساعدی،سیما«شناخت تقضیلی ویژگی های رنگ در فرش ایران”پایان نامه ی کارشناسی، دانشکده ی هنرهای تجسمی دانشگاه هنر ، ۱۳۹۲٫

کاشانی،حمیدرضا”بررسی و تحلیل رنگ در فرش دوره ی صفویه و رنگ سنجی فام های آن دوره” پایان نامه ی کارشناسی ارشد ،دانشکده ی هنر های کاربردی دانشگاه هنر تهران، ۱۳۸۹

کریمی،فاطمه”رابطه ی بازار هدف با طراحی و رنگ آمیز قالی قم و ارائه ی راهکارهایی جهت کسب سهم بیشتر در بازار”پایان نامه ی کارشناسی،دانشکده ی هنر و معماری دانشگاه کاشان ۱۳۹۰

زاهدی، مهسا ” بررسی و تحلیل هم نشینی رنگ در فرش همدان” پایان نامه کارشناسی ارشد،استاد راهنما، زهرا احمدی، دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر، ۱۳۹۴٫

[۱] نویسنده مسئول:         Email: ahmadi@art.ac.ir

[۲]Margaret cesler

[۳]Brayden whalen

[۴]Ittenjohaness

[۵]پالت رنگ های غالب در این تصویر به این علت ارائه نشده است زیرا رنگ های اصلی و غالب یکسان هستند و به همان اندازه به چشم می آیند.

 

۱-مهسا زاهدی ، ۲- زهرا احمدی*[۱]

کارشناسی ارشد فرش ، ۲- استاد یار دانشگاه هنر

 

Admin

فارغ التحصیل رشته تکنولوژی نساجی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *