بررسی مناسبات تجاری ایران و عراق/ صادرات به عراق تجارت زیر سایه جنگ

 

نام و یاد عراق شاید برای ما کابوس باشد، کابوس جنگ و آوارگی و شهادت و…؛ شاید یادآور سقوط صدام باشد و هزاران شاید دیگر…

روابط تجاری در سایه سیاست

عراق به عنوان همسایه غربی ایران دارای طولانی ترین مرز خاکی با کشور ماست و از این جهت می تواند بزرگترین فرصت و در عین حال بزرگترین تهدید برای کشور ما محسوب شود. و البته در طول تاریخ از این تهدید مصون نمانده ایم، خاطره هشت  سال جنگ تحمیلی چون زخمی بر قلب و روح ملت ایران نشسته است. امروز با گذشت بیست و شش سال از امضای قطعنامه ۵۹۸ که یادواره پایان جنگ است همچنان آثار مخرب آن ملموس و محسوس است؛ به خصوص در استان های مرزی  و مجاور با عراق چون خوزستان، ایلام و کردستان. از طرفی دیگر، جایگاه عراق به سبب وجود شهرهای مذهبی و بقاع  امامان شیعه در آن همواره محل رفت و آمد و مورد عنایت ایرانیان بوده است، البته روابط سیاسی میان این دو کشور بر سر اروند رود یا شط العرب در زمان پهلوی و در پی آن استرداد اعراب خوزستان به ایران و در نهایت حمله عراق به ایران در سال ۱۳۵۹ بیش از پیش تیره شد. تیرگی روابط سیاسی این دو بر روابط تجاری این دو همسایه نیز سایه انداخت. و به طور کلی می توان گفت تا زمان حمله نیروهای ناتو به عراق و سقوط دولت بعث (در سال ۲۰۰۳ میلادی) روابط تجاری و اقتصادی بین دو کشور به شدت سرد و کم فروغ بود.

پس از اشغال نظامی عراق و در پی آن تغییراتی که در ساختار سیاسی این کشور صورت گرفت؛ روابط میان این دو کشور بهبود یافت و عراق به یک فرصت اقتصادی و استراتژیک بدل شد. فرصتی که ایران اهمیت آن را دریافت و برای بهره برداری مفید و موثر از آن تلاش کرد. موقعیت جغرافیایی عراق یکی از اصلی ترین مسائل در روابط این دو همسایه بوده، تشکیل حکومت خودمختار کردستان در شمال عراق(سال ۲۰۰۵ میلادی) از جمله مهم ترین رویدادهای سیاسی در مجاورت با ایران بود که امکان تجارت از طریق استان های کرمانشاه و کردستان را بیش از پیش تسهیل کرد و یک فرصت استراتژیک برای این دو استان به ارمغان آورد. بر اساس آمارهای بانک جهانی، میزان مبادلات تجاری میان ایران و منطقه کردستان در سال ۲۰۱۳ میلادی پنج میلیارد دلار بوده است، البته ایران در این مسئله بی رقیب نیست و ترکیه سهم عمده ای از واردات عراق را از آن خود کرده است. در پی حملات گروه داعش(دولت اسلامی عراق و شام) به مناطق شمالی و غربی عراق طی نه ماه گذشته کارکرد استراتژیک این مرزها را بیش از گذشته نمود یافته است. ایران کم هزینه ترین، مطمئن ترین و بهترین شریک تجاری برای عراق و اقلیم کردستان محسوب می شود، و به عنوان نخستین مقصد صادراتی کالاهای ایرانی شناخته می شود.

با وجود همه امکانات و کارکرد تجاری این مرزها طی نه ماه اخیر حجم صادرات از مرزهای مشترک اقلیم کردستان و ایران کاسته شده است و حجم انبوهی از صادرات ۷۰درصدی ایران به مرزهای جنوبی عراق منتقل شده است. اصلی ترین دلیل این پدیده حفظ امنیت کالاهای صادراتی از حملات نیروهای داعش است. بنا به گفته رستم قاسمی؛ رئیس ستاد همکاری های ایران و عراق «حملات نیروهای داعش تاثیری در کاهش صادرات ایران به عراق نداشته است» اما آمارهای صادراتی نشان می دهد کالاهایی با ارزش افزوده  بسیار کمتر از آنچه در گذشته به عراق صادر می شده است در حال صدور است. از دیگر امکاناتی که بحران سیاسی عراق برای ایران فراهم کرده است؛ تیرگی روابط عراق با ترکیه و عربستان به عنوان رقبای تجاری ایران با عراق است. در پی حمایت های پنهان این دو کشور از نیروهای دولت اسلامی مردم به صورت خودجوش اقدام به تحریم محصولات این دو کشور کردند و درهای بازار مصرفی عراق بیش از پیش به روی محصولات ایرانی باز است .

سهم ایران از تجارت بین المللی عراق
عراق یکی از مهم ترین مقاصد صادراتی کالاهای ایرانی است. مشترکات فرهنگی و مجاورت مکانی این دو کشور یکی از علل اصلی گرایش عراقیان برای مصرف اجناس ایرانی است. علاوه بر ایران سهم عمده واردات عراق از کشورهای ترکیه، چین، آمریکا و کره جنوبی صورت می گیرد و این کشورها به عنوان مهمترین رقبای ما محسوب می شوند. مهم ترین اقلام صادراتی ایران به این کشور شامل: آب معدنی و نوشیدنی های غیرالکلی، مواد غذایی و خوراکی، مواد بهداشتی و شوینده، میوه و صیفی جات، خشکبار، روغن مایع، کولر آبی، فرش و موکت، لوازم خانگی، آهن آلات و سیمان می شود. در مقابل عمده واردات ما از عراق شامل قراضه فلزات، روی، مس و آلومینیم می شود.

بر اساس آمارها، تراز تجاری ایران طی هفت سال گذشته همواره مثبت بوده است و طی سال جاری نیز ۹۸٫۵ درصد بوده و با وجود بحران نظامی موجود در عراق توانسته رشد ۱٫۵ درصدی را تجربه کند که این خود گواه ظرفیت بالای این دو کشور در روابط تجاری مشترک است. البته تحقق صد در صدی آن منوط به فراهم سازی زیرساخت و بستر پولی و بانکی مناسب است. به گزارش اتاق بازرگانی ایران، ارزش دلاری صادرات ایران به عراق طی ده ماه نخست سال ۱۳۹۳، ۵میلیارد و ۱۱۷ میلیون و ۷۴۶ هزار دلار تخمین زده شده؛ در حالی که ارزش دلاری صادرات در سال گذشته حدود ۵میلیارد و ۹۴۹ میلیون دلار بوده است. می توان گفت سال ۹۳ با وجود تمام مشکلات و موانع برای تجارت با عراق، سال چندان بدی هم نبوده است و توانسته تا حد ممکن خود را سرپا نگاه دارد.


یحیی آل اسحاق؛ رئیس اتاق مشترک ایران و عراق در تهران و عضو هیات مدیره اتاق تهران معتقد است؛ امکان افزایش دو برابری حجم تجارت بین دو کشور در آینده نزدیک وجود دارد. او بزرگترین برنامه تجاری ایران با عراق را افزایش ۲۵ تا ۳۵ میلیون دلاری صادرات تا پایان سال ۲۰۱۵ میلادی می داند. در همین راستا می توان به گفته های رستم قاسمی در خصوص تهیه و تنظیم یک بسته جامع به منظور توسعه صادرات غیرنفتی به عراق بر اساس سند چشم انداز، اشاره کرد.

عراق؛ دومین واردکننده فرش ماشینی ایران
یکی از اقلام مهم صادراتی ایران به عراق انواع کفپوش ها اعم از ماشینی، موکت و دستباف و … است.  بازار مصرفی عراق مکان مناسبی برای فروش فرش های ماشینی ایران محسوب می شود؛ و توانسته پس از افغانستان رتبه دوم کشورهای واردکننده فرش ماشینی از ایران را تصاحب کند. این پدیده خود معلول شرایط جغرافیایی، امکان حمل و نقل آسان، روابط سیاسی نزدیک و گرایش مردم عراق به فرش های ایرانی به دلیل طرح و رنگ و… است.

بر اساس آمار اتاق بازرگانی ایران، کفپوش های نسجی صادراتی به عراق در هفت گروه طبقه بندی می شوند که مجموع ارزش دلاری آن ها حدود ۷۳ میلیون دلار از مجموع ۷۰۰ میلیون دلار صادرات فرش ماشینی طی ده ماه نخست امسال بوده ؛ به عبارتی ۱۰٫۴۲درصد از کل صادرات فرش ماشینی به عراق بوده است. در یک نگاه کلی می توان گفت بازار مصرفی عراق از بستر مناسبی برای خرید فرش های ماشینی برخوردار است و تقریبا یک دهم از بازار مصرف فرش ماشینی ایران در جهان را از آن خود کرده است اما این مسئله نباید مانع از تلاش تجار و تولیدکنندگان ایرانی برای نفوذ به بازارهای دیگر نقاط جهان شود.

بر این اساس؛ ۱٫۴۳ درصد از کل صادرات ایران به عراق مربوط به کفپوش هاست و این مقدار می تواند طی سال های آتی افزایش پیدا کند. البته در حال حاضر؛ حضور نیروهای دولت اسلامی در برخی از مناطق کردستان از حجم صادرات فرش به این منطقه ثروتمند و پویا حجم صادرات فرش به این منطقه را به شدت کاهش داده است. در حالی که پیش از این حجم زیادی از فرش های ماشینی ایران به اقلیم خودمختار کردستان صادر می شد با این حال شرایط صادرات فرش به این کشور، طی سال ۹۳ مثبت ارزیابی شده و به نظر می رسد با کاهش درگیری ها در این منطقه و بهبود اوضاع سیاسی و منطقه ای حجم صادرات فرش ماشینی طی سال های آتی به این منطقه افزایش یابد.

موقعیت استراتژیک بازار عراق برای ایران
مهم ترین موانع برای توسعه تجاری میان ایران و عراق طی سال ۲۰۱۴ میلادی  عبارتند از: عدم وجود قوانین منظم گمرکی در کشور، حضور نیروهای داعش در منطقه کردستان عراق به عنوان یکی از پویاترین مناطق اقتصادی عراق، ایجاد کارخانه های مونتاژ محصولات  در عراق و گران بودن ارزش ریال نسبت به واحد پولی ترکیه (لیر) و چین(یوآن) که یک تهدید تجاری عمده برای کشور ما محسوب می شود.

در حال حاضر دولت های ایران و عراق اقدامات متعددی در راستای رفع موانع  تجاری میان ین دو کشور انجام داده اند که شامل:
۱٫ برگزاری همایش بررسی الگوی اثر بحران بر اقتصاد عراق به همت اتاق مشترک ایران و عراق در تهران
۲٫ برگزاری کنفرانس فرصت های ویژه اقتصادی و تجاری ایران و عراق
۳٫ انعقاد تفاهم نامه چندجانبه اقتصادی و اجتماعی با دولت عراق
۴٫ برگزاری نمایشگاه اختصاصی محصولات ایرانی در عراق
۵٫ کمک و حمایت همه جانبه دولت و نیروهای نظامی ایران از دولت عراق در برابر شبه نظامیان داعش
۶٫ اقدام تاسیس بانک مشترک
۷٫ سرمایه گذاری مشترک دولت ایران و اقلیم کردستان

انجام این قبیل اقدامات می تواند دروازه های مرزی عراق را بیش از پیش به روی محصولات ایرانی بگشاید و عراق را به بزرگترین شریک تجاری ما در خاورمیانه تبدیل کند که این امر هم از منظر اقتصادی هم سیاسی یک مسئله استراتژیک به شمار می رود که می تواند منافع بلند مدت ما را در منطقه تامین کند.

منبع: شماره ۲۸ مجله کهن

تلفن اشتراک: ۷۷۲۴۵۷۸۰-۰۲۱

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *