ايل بهلولي قاينات و قاليبافي

نوشته: عبدالله احراري محقق فرش و مدرس دانشگاه آزاد اسلامي بيرجند

همزمان با کوچ اجباري و حرکت تاريخي کرد از غرب کشور به شمال شرق کشور به منظور مقابله با ازبکها، بخشي از ايل قشقايي فارس نيز از جنوب غربي ايران يعني استان فارس به خراسان جنوبي کوچانده شد تا جلوي تهاجمات ترکمنها و افاغنه در اين منطقه گرفته شود .
اگرچه امروزه تيره هاي مختلف ايل بهلولي در بخشهاي مختلف استان خراسان جنوبي بالاخص در شهرستان قاينات و تمامي روستاهاي بخش زيرکوه به مرکزيت حاجي آباد و تعدادي از شهرستانهاي استان خراسان رضوي منجمله خواف، گناباد و سرخس پراکنده اند، اما هنوز هم بخش اعظم اين ايل شامل سه طايفه بهلولي، دلاکه و بالفروش در منطقه اي وسيع شامل بخش بزرگ زيرکوه قاين و شهرستان درميان زندگي مي نمايند.
شغل اصلي مردمان اين ايل دامداري بوده و در گذشته اي نه چندان دور اکثريت قريب به اتفاق آنان زندگي کوچ نشيني داشته اند. مسير کوچ برخي از تيره هاي اين ايل، مسيري بسيار طولاني بر روي نوار مرزهاي شرق ايران، از سرخس تا بيرجند، يعني قريب به پانصد کيلومتر بوده است، اما امروزه بخش قابل توجهي از اين ايل، کوچ نشيني را کنار گذاشته و در کنار دامداري، کم و بيش به شغل کشاورزي نيز مشغول مي باشند. بعلاوه آنکه مسير کوچ گروه هايي از اين ايل که هنوز به کوچ نشيني مي پردازند، بسيار کوتاه (فاصله بيرجند تا قاين) گرديده است. متاسفانه در کتب و مقالاتي که تاکنون منتشر گرديده است، ايل بهلولي يا بهلوري، که اصالتاً ترک ميباشد، به عناوين مختلفي همچون سيستاني، بلوچ و… معرفي گرديده است، در مصاحبه اي که با جناب آقاي سرهنگ اسعدي فرزند ارشد مرحوم حاجي حقداد، رهبر ايل بهلولي داشتم بر منشاء ترکي و قشقايي بودن ايل تاکيد نمودند. مراتع و کوهستان هايي که مسير کوچ عشاير بهلولي بوده همواره از طبيعت خشني برخوردار بوده. بارندگي در اين منطقه بندرت از سالي ۱۵۰ ميليمتر تجاوزنموده و ميانگين بارندگي به ۱۱۰ ميليمتر مي رسد. در شرايط خشکسالي حتي به کمتر از ۵۰ ميليمتر در سال ميرسد بنابراين ضمن آنکه ادامه حيات در اين منطقه نيازمند تلاش و فعاليت مضاعفي است، همواره مردمان ساکن در اين منطقه نيازمند حرفه اي بوده اند که در سالهاي خشکسالي، که رونقي در بخش کشاورزي و دامپروري وجود ندارد، بخشي از منابع مالي مورد نياز زندگي آنان را تامين نمايد.
بعلاوه آنکه افراد ايل بهلولي با قاليبافي آشنا بوده و در مسير طولاني کوچ اجباري خود يعني از فارس تا خراسان، با طرح ها و نقوش مختلفي آشنا شدند. به ديگر سخن، اين ايل با طرح ها، نقوش و نقشمايه هاي متنوعي در منطقه جنوب خراسان، زندگي دوباره خويش را آغاز نموده است.
بخش قابل توجهي از پشم بلوچي توسط افراد اين ايل از طريق پرورش گوسفند نژاد بلوچي تامين ميگردد، نياز عشاير به دستبافته ها ميتواند يکي از پتانسيلهاي بالقوه فرشبافي در ميان مردمان ايل بهلولي باشد. لذا امروزه نيز همچون گذشته شاهد رواج گسترده قاليبافي در ميان زنان و مردان ايل بهلولي مي باشيم.
دستبافته هاي ايل بهلولي در طبقه بندي کلي قاليهاي ايراني، در گروه قالي هاي بلوچي خراسان قرار ميگيرد زيرا علاوه بر دارا بودن وجوه مشترک فراوان با ساير دستبافته هاي بلوچ خراسان همانند تيموريها، بلوچها، کردها و سيستاني ها، برداشتهاي نادرستي که ايل بهلولي را سيستاني يا بلوچ معرفي نموده به اين موضوع کمک نموده است . اما در عين حال قالي بهلولي داراي خصوصيات ويژه اي است که آنرا از دستبافته هاي ساير اقوام مشهور به بلوچ خراسان متمايز مي نمايد.
هنوز هم تعداد قابل توجهي از بافندگان اين ايل بر روي دار قاليبافي افقي به بافت قالي مشغول مي باشند ابزار بافت آنان عمدتاً شامل يک چاقوي بافت(پاکي) و دفه مي باشد که توسط صنعتگران محلي که در بين خودشان وجود دارد ساخته مي شود. پشم گوسفندان را با استفاده از دست ريسيده ، تاب مي دهند( قاب اوليه Z و سپس S ) و معمولاً توسط خودشان با استفاده از رنگدانه هاي طبيعي يا مواد رنگزاي شيميايي، رنگرزي مي گردد. در بخش گليم بافت قاليهايي ايل بهلولي، برخلاف ساير دستبافته هاي بلوچ خراسان، گره هاي تزييني کمتري ديده شده، مقدار گليم بافي نيز به مراتب کمتر مي باشد. در ميان اقوام مشهور به بلوچ خراسان، صرفاً بهلوليها و اکراد بلوچ از گره متقارن جهت بافت قالي استفاده مي نمايند. استفاده از موي بز جهت لور فرش کم و بيش در ميان بهلولي ها نيز رايج بوده و بندرت رجشمار دستبافته هاي اين ايل از ۲۵ رج تجاوز مي نمايد. اندازه و سايز دستبافته هاي ايل بهلولي عمدتاً کوچک پارچه و شامل قاليچه، پادري، جانماز، سفره، روکرسي، پشتي، بالش، خورجين و توبره و … است. از جهت رنگبندي، قاليچه هاي ايل بهلولي بندرت از هفت رنگ تجاوز مي نمايند. در ميان دستبافته هاي مشهور به بلوچ خراسان، روشنترين رنگبندي مربوط به دستبافته هاي ايل بهلولي است که ريشه آن را بايد در دستبافته هاي ايل قشقايي فارس و منشاء نژادي ايل يافت. تيره هاي مختلف آن از رنگ هاي سفيد، مشکي، شتري، نارنجي، شيدهاي مختلف قرمز، آبي، سبز و زرد استفاده ميکنند. دتريچ وگنر در مقاله بسيار ارزشمند خود تحت عنوان فرشهاي بلوچي و همسايگان آنان، در خصوص رنگبندي دستبافته هاي مشهور به بلوچ خراسان اينگونه اظهار نظر مي نمايد: “آبي تيره تا آبي مايل به مشکي عمدتاً در زمينه قاليهاي بلوچ تربت حيدريه، کاشمر، جلگه خواف و شمال هرات ديده ميشود…. بافندگان بلوچ شهرستان نيشابور و شمال مشهد و جلگه تربت جام و جلگه باخرز و … و بخشي از قاينات براي رنگ زمينه از قرمز آجري و قرمز آتشي تا قرمز تيره بهره مي گيرند”.
متنوع ترين طرح ها و نقوش در بين دستبافته هاي مشهور به بلوچ خراسان اختصاص به ايل بهلولي دارد. وجه تمايز عمده و اساسي طرح ها، نقوش و نقشمايه هاي ايل بهلولي با ساير اقوام مشهور به بلوچ خراسان در استفاده از نقشمايه هاي حيواني به صورت واقعي (Real ) مي باشد. يکي از دلايل اين امر شيعه بودن مردم اين ايل و تعصبات کمتر آنان در استفاده از نگاره هاي حيواني و انساني است. در کنار طرح مرغي که به صورت هاي مختلفي اعم از تک مرغ لغايت دوازده مرغ، از طرح هاي و نقوش ديگري همانند ربعي، گل ستاره، کشميري، کاشانه، گل جوجه، …، ترکمن گل بور، کبوتري، ليلي و مجنون و سه گل استفاده ميگردد. امروزه بخشي از بافندگان ايل بهلولي نقشه ها و طرح هاي اصيل خود را فراموش نموده و متاسفانه به بافت طرح هاي تجاري همچون ريزه ماهي، افشان مشهد و حتي گبه هايي که در بازار به نام گبه فارس عرضه ميگردد روي آورده اند ولي هنوز هم کم و بيش بافندگاني را ميتوان ديد که به طرح ها و نقوش اصيل خود مشغولند.
وظيفه متولي فرش دستباف و سازمان امور عشايري ايران است که در جهت صيانت از دستاوردهاي مثبت زندگي عشايري و احياي طرح ها و نقوش اصيل عشاير ايران منجمله طرح ها و نقوش ايل بهلولي تلاش مضاعفي بنمايند!

 

 

منابع و مآخذ:
۱- مرکز ملي فرش ايران، شناسايي، ريشه يابي …. قالي بلوچ خراسان، مجري عبدا.. احراري،۱۳۸۵
۲- ادواردز , س , ۱۹۵۲ قالي ايران .چاپ ۱۳۶۸ ترجمه مهيندخت صبا.انتشارات فرهنگسرا.تهران :۴۵۲
۳- اشنبرنر , اريك.۱۳۷۴ قالي و قاليچه هاي شهري و روستايي ايران. ترجمه مهشيد تولايي و محمد رضا نصيري.انتشارات فرهنگسرا .تهران : ۱۶۵
۴- اميني , محمد رضا , نماد در قالي , مجله ي فرش دستباف ايران , شماره ۱۸ سال ششم. تهران : ۲۶
۵- پاپلي يزدي , محمد حسين , كوچ نشيني در شمال خراسان , انتشارات دانشگاه فردوسي . مشهد
۶- ژوله , تورج . پژوهشي در فرش ايران .۱۳۸۲ . انتشارات يساولي : ۲۳۴
۷- ديانت , محمد و محمد اصغري , شناسايي بتحه خراسان, پايان نامه كارشناسي نساجي – مركز آموزش عالي امام خميني . تهران : ۲۵۰
۸- نبوي , بهروز.۱۳۵۵ . مقدمه اي بر روش تحقيق و علوم اجتماعي. كتابخانه ي فروردين .تهران
۹- هانگلدين , آرمن .۱۳۷۵٫قالي هاي ايراني. ترجمه اصغر كريمي.انتشارات فرهنگسرا تهران : ۱۵۱
۱۰- Azadi , S . 1986 . centeral in the baluch tradition . munich . klinkhardt and bire man : 214
۱۱- Black, D and Clive Loveless . 1976.rugs of the wadering baluchi london : david black . oriental carpet : 125
۱۲- Boucher ,J . 1989.baluch woven treasures . Alexandria , va : 152
۱۳- Bougolubor , A . 1907 . the Carpets of Central Asia. Petersburg
۱۴- Ford, P.r.g . 1981 . the Oriental Carpet . new York : zz.

 

Admin

فارغ التحصیل رشته تکنولوژی نساجی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *